Điện hạt nhân “hồi sinh” nhờ “cơn khát” năng lượng toàn cầu

Điểm khác biệt của làn sóng hiện nay là điện hạt nhân không còn chỉ là lựa chọn bổ sung, mà ngày càng được xem là nền tảng để bảo đảm nguồn cung ổn định trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh và áp lực giảm phát thải ngày càng lớn.

Theo truyền thông Mỹ, hiện có hơn 400 lò phản ứng hạt nhân đang hoạt động tại 31 quốc gia, trong khi khoảng 70 lò khác đang được xây dựng. Điện hạt nhân cung cấp khoảng 10% sản lượng điện toàn cầu và chiếm tới một phần tư nguồn điện phát thải carbon thấp. Những tiến bộ công nghệ trong nhiều thập kỷ qua giúp các lò phản ứng hiện đại được tăng cường nhiều lớp an toàn, đồng thời cải thiện hiệu quả vận hành và chi phí.

Dù vậy, các dự án điện hạt nhân vẫn đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu rất lớn và thời gian xây dựng kéo dài, khiến bài toán tài chính tiếp tục là rào cản đối với nhiều quốc gia.

Chia sẻ với truyền thông quốc tế ngày 23-4, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng quốc tế Fatih Birol cho biết, xu hướng quay trở lại với điện hạt nhân đã được dự báo từ trước, nhưng các biến động địa chính trị gần đây, đặc biệt là căng thẳng tại Trung Đông, đã thúc đẩy quá trình này nhanh hơn.

Xu hướng này thể hiện rõ tại các nền kinh tế lớn. Tại Mỹ, quốc gia sản xuất điện hạt nhân lớn nhất thế giới, 94 lò phản ứng hiện cung cấp khoảng 30% sản lượng điện hạt nhân toàn cầu. Washington đặt mục tiêu tăng mạnh công suất vào năm 2050 nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng từ công nghiệp và trí tuệ nhân tạo. Giới chức Mỹ cho rằng, nhu cầu điện ổn định cho các trung tâm dữ liệu và hạ tầng AI sẽ là một trong những động lực chính thúc đẩy đầu tư vào điện hạt nhân trong thời gian tới.

Trong khi đó, Trung Quốc dẫn đầu thế giới về tốc độ mở rộng, với 61 lò đang hoạt động và gần 40 lò đang xây dựng. Trung Quốc đặt mục tiêu vượt Mỹ để trở thành quốc gia có công suất điện hạt nhân lớn nhất.

Tại Nhật Bản, sau khi tạm dừng phần lớn các lò phản ứng sau sự cố Fukushima, nước này đã khởi động lại 15 lò và đang xem xét phê duyệt thêm, với các tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt hơn.

Còn ở châu Âu, quan điểm về điện hạt nhân cũng đang thay đổi. Phát biểu tại phiên khai mạc Hội nghị Thượng đỉnh Năng lượng hạt nhân do Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế tổ chức tại Paris ngày 10-3, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen thừa nhận, việc cắt giảm điện hạt nhân trước đây là một “sai lầm chiến lược” trong bối cảnh châu lục này phải đối mặt với các cú sốc năng lượng và phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch. Liên minh châu Âu hiện coi điện hạt nhân là một phần của hệ thống năng lượng sạch, cùng với điện gió và điện mặt trời.

Tuy nhiên, nội bộ châu Âu vẫn còn chia rẽ, khi Pháp tiếp tục mở rộng điện hạt nhân, còn Đức đã đóng cửa hoàn toàn các nhà máy. Trong khi đó, Nga duy trì vai trò quan trọng trên thị trường toàn cầu với 34 lò phản ứng trong nước và khoảng 20 dự án ở nước ngoài, đồng thời tiếp tục nâng cấp công nghệ lò phản ứng.

Theo Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế Rafael Grossi, động lực của làn sóng này xuất phát từ nhu cầu ngày càng rõ ràng về một nguồn điện ổn định và phát thải thấp trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tăng nhanh.

Dù vậy, điện hạt nhân vẫn đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm: Chi phí đầu tư lớn, vấn đề xử lý chất thải và lo ngại về an toàn. Ngoài ra, việc xây dựng các dự án mới thường kéo dài nhiều năm, khiến điện hạt nhân khó trở thành giải pháp tức thời cho các “cú sốc” năng lượng ngắn hạn. Tuy nhiên, khi các “cú sốc” năng lượng và mục tiêu khí hậu tiếp tục gây áp lực lên hệ thống điện toàn cầu, vai trò của điện hạt nhân đang được đánh giá lại theo hướng tích cực hơn.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là liệu điện hạt nhân có quay trở lại hay không mà là vai trò của nó sẽ lớn đến đâu trong cấu trúc năng lượng tương lai, khi thế giới tìm kiếm sự cân bằng giữa an ninh năng lượng và chuyển dịch xanh.