Đề xuất ông bà nhận cháu làm con nuôi: Luật sư cảnh báo hệ lụy pháp lý

Đề xuất cho phép ông bà nhận cháu làm con nuôi hoặc anh chị em ruột nhận nhau làm con nuôi trong những trường hợp đặc biệt của đại biểu Quốc hội Lý Anh Thư (Đoàn An Giang) tại phiên thảo luận về dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) chiều 2/11, đang gây tranh luận.

Bên cạnh mục đích nhân văn, đề xuất cũng đặt ra nhiều vấn đề pháp lý khi quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi con nuôi có thể cùng tồn tại.

Ông bà nhận cháu làm con nuôi, quyền thừa kế có thể thay đổi

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, Thạc sĩ, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho rằng, đề xuất của đại biểu Quốc hội xuất phát từ mong muốn tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn, bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ em.

Tuy nhiên, đây không đơn thuần là việc bổ sung thêm một trường hợp được nhận con nuôi, mà còn liên quan đến việc thay đổi quy định cấm đã tồn tại từ năm 2010.

Theo luật sư Hoàng Hà, khoản 6 Điều 13 của Luật Nuôi con nuôi năm 2010 nghiêm cấm ông bà nhận cháu làm con nuôi hoặc anh chị em nhận nhau làm con nuôi. Quy định này mang tính cấm tuyệt đối, không đặt ra ngoại lệ.

Do đó, nếu đề xuất của đại biểu Lý Anh Thư được tiếp thu, chính sách lập pháp sẽ chuyển từ cấm tuyệt đối sang cấm có ngoại lệ.

Điều đáng lưu ý, theo luật sư, là việc nhận con nuôi không chỉ hợp pháp hóa một quan hệ chăm sóc trên thực tế mà còn làm phát sinh địa vị pháp lý mới.

“Khi ông bà nhận cháu làm con nuôi, người cháu đồng thời có quan hệ huyết thống là cháu và quan hệ pháp lý là con nuôi của chính ông bà. Tương tự, nếu anh chị em ruột nhận nhau làm con nuôi thì quan hệ anh chị em và quan hệ cha mẹ nuôi, con nuôi sẽ cùng tồn tại”, luật sư Hoàng Hà phân tích.

Sự thay đổi này có thể tác động trực tiếp đến quyền nhân thân, nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền đại diện và đặc biệt là quan hệ thừa kế.

Luật sư lấy ví dụ, theo quy định về thừa kế theo pháp luật, cháu ruột thuộc hàng thừa kế thứ hai của ông bà. Tuy nhiên, nếu được nhận làm con nuôi, người cháu có thể trở thành người thuộc hàng thừa kế thứ nhất.

“Những thay đổi như vậy còn ảnh hưởng đến quyền lợi của các thành viên khác trong gia đình và có thể làm phát sinh tranh chấp tài sản”, ông Hà nói.

Mặt khác, luật sư cảnh báo việc mở ngoại lệ cũng đặt ra yêu cầu phòng ngừa nguy cơ lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi để thay đổi quyền thừa kế hoặc đạt được các lợi ích vật chất khác mà không thực sự xuất phát từ nhu cầu bảo vệ trẻ em.

Đã có cơ chế giám hộ, vì sao vẫn cần nhận làm con nuôi?

Bên cạnh những hệ quả liên quan đến quan hệ gia đình và quyền thừa kế, luật sư Hoàng Hà cho rằng, vấn đề quan trọng hơn là làm rõ sự cần thiết của việc bổ sung ngoại lệ.

Theo ông, cần phân biệt giữa việc trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng với việc xác lập quan hệ cha mẹ nuôi và con nuôi.

Pháp luật hiện hành đã thừa nhận quyền, nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng giữa ông bà với cháu, giữa anh chị em ruột với nhau. Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng thiết lập cơ chế giám hộ nhằm bảo vệ người chưa thành niên trong những hoàn cảnh nhất định.

Điều đó có nghĩa, khi cha mẹ qua đời hoặc không đủ khả năng chăm sóc con, ông bà vẫn có thể trực tiếp nuôi dưỡng cháu theo quy định pháp luật mà không nhất thiết phải xác lập quan hệ cha mẹ nuôi và con nuôi.

Khi cha mẹ qua đời hoặc không đủ khả năng chăm sóc con, ông bà vẫn có thể trực tiếp nuôi dưỡng cháu theo quy định pháp luật mà không nhất thiết phải xác lập quan hệ cha mẹ nuôi và con nuôi.

Luật sư Hoàng Hà

Ông Hà cho rằng, nếu thực tiễn cho thấy có những trường hợp trẻ em bị hạn chế quyền lợi chính đáng do không thể xác lập quan hệ nuôi con nuôi với người thân thích, cần chỉ rõ hoàn cảnh, nguyên nhân và những vướng mắc cụ thể.

Trên cơ sở đó, cơ quan soạn thảo mới có thể đánh giá việc mở ngoại lệ có thực sự cần thiết hay chỉ cần hoàn thiện những cơ chế giám hộ, nuôi dưỡng và chăm sóc thay thế đang tồn tại.

Trường hợp nghiên cứu bổ sung ngoại lệ, luật sư đề nghị pháp luật phải xác định rõ điều kiện áp dụng, cơ chế đánh giá độc lập lợi ích của trẻ em, sự đồng ý của những người có liên quan và biện pháp ngăn ngừa hành vi lợi dụng. Đặc biệt, phải giải quyết được những xung đột pháp lý phát sinh khi quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi con nuôi cùng tồn tại.

Luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh, giá trị của một chính sách pháp luật không nằm ở việc có bao nhiêu điều cấm hay bao nhiêu ngoại lệ, mà ở khả năng bảo vệ những lợi ích chính đáng trong đời sống xã hội.

“Một điều cấm có thể được sửa đổi khi thực tiễn chứng minh sự cần thiết. Nhưng một ngoại lệ cũng cần được chứng minh rằng nó giải quyết được vấn đề mà pháp luật hiện hành chưa giải quyết được, thay vì tạo ra những xung đột pháp lý mới”, luật sư nói.

Vẫn theo vị luật sư, lợi ích tốt nhất của trẻ em phải là mục tiêu xuyên suốt khi xem xét sửa đổi Luật Nuôi con nuôi. Song, lợi ích ấy cần được xác định bằng những quyền lợi cụ thể, có thể kiểm chứng, chứ không chỉ dừng lại ở một nguyên tắc mang tính khái quát.