Trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ ngày 3-11, đảng Dân chủ đang có cơ hội giành lại quyền kiểm soát Quốc hội, với những hệ quả có thể kéo dài cả sau khi Tổng thống Donald Trump rời Nhà Trắng.

Lợi thế lung lay tại các thành trì Cộng hòa

Trong phần lớn thời gian kể từ khi Tổng thống Donald Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, giới phân tích chính trị Mỹ nhận định đảng Cộng hòa có nhiều khả năng duy trì quyền kiểm soát Thượng viện. Lợi thế chủ yếu đến từ việc nhiều ghế cần bầu lại nằm tại những bang có truyền thống ủng hộ đảng này.

1793415230270_8196951736427941475_8196951736427941475_bf56b35508f86082c1a94c8734eb3313.jpg
Cử tri Mỹ tại thành phố Grand Island, bang Nebraska. Ảnh: Reuters

Năm 2025, tổ chức dự báo bầu cử Sabato's Crystal Ball xếp Alaska, Iowa và Kansas vào nhóm bang gần như chắc chắn thuộc về phe Cộng hòa. Tuy nhiên, khi ngày bầu cử 3-11 đến gần, tổ chức này đã chuyển sang nhận định đảng Dân chủ có lợi thế nhẹ trong cuộc đua Thượng viện.

Các mô hình dự báo khác cũng cho thấy sự thay đổi đáng kể, dù còn bất đồng về khả năng phe Dân chủ giành chiến thắng. Mô hình của tạp chí The Economist đưa ra xác suất 54% Thượng viện đổi chủ, thấp hơn mức 76% trong một dự báo khác.

Sự dịch chuyển trong các dự báo diễn ra giữa lúc mức độ ủng hộ Tổng thống Trump suy giảm, giá nhiên liệu tăng cao, chi phí sinh hoạt gây sức ép lên các hộ gia đình và cuộc chiến tại Iran tiếp tục ảnh hưởng đến kinh tế Mỹ.

Theo số liệu tổng hợp các cuộc thăm dò, tỷ lệ người dân ủng hộ cách điều hành của ông Trump đã giảm xuống khoảng 37%. Trong nhóm cử tri từng bỏ phiếu cho ông năm 2024 nhưng hiện không còn ủng hộ, có 42% coi chi phí sinh hoạt là vấn đề đáng quan tâm nhất.

Tâm lý bất mãn của cử tri đang tạo thêm cơ hội cho đảng Dân chủ, song việc giành quyền kiểm soát Thượng viện vẫn gặp nhiều trở ngại.

Cơ quan này có 100 ghế, trong đó đảng Cộng hòa hiện nắm 53 ghế, còn phe Dân chủ và các nghị sĩ độc lập liên kết với đảng có 47 ghế. Phe Dân chủ cần giành thêm ít nhất bốn ghế sau khi tính cả những ghế có thể mất, bởi nếu hai bên hòa 50-50, Phó Tổng thống Mỹ có quyền bỏ lá phiếu quyết định.

Trong số 35 ghế được bầu lại năm nay, 22 ghế thuộc đảng Cộng hòa và 13 ghế thuộc phe Dân chủ. Để đạt thế đa số, đảng Dân chủ phải bảo vệ các vị trí hiện có, đồng thời giành chiến thắng tại một số bang ông Trump từng dẫn trước với cách biệt lớn trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2024.

North Carolina được xem là một trong những cơ hội giành thêm ghế rõ ràng nhất của phe Dân chủ. Cuộc cạnh tranh còn lan sang Texas và Kansas, những thành trì lâu năm của đảng Cộng hòa. Texas chưa bầu một thượng nghị sĩ Dân chủ kể từ thập niên 1980, trong khi Kansas chưa chứng kiến chiến thắng tương tự kể từ năm 1932.

Tại South Carolina, hai ứng cử viên của hai đảng cũng đang cạnh tranh sát sao, dù ông Trump từng thắng tại bang này với cách biệt 18 điểm phần trăm vào năm 2024.

Tuy nhiên, những diễn biến trong các cuộc thăm dò chưa đủ bảo đảm chiến thắng cho phe Dân chủ.

Trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2006, đảng này dẫn trước trung bình 13 điểm phần trăm trong các khảo sát toàn quốc, nhưng cách biệt thực tế về tỷ lệ phiếu bầu tại Hạ viện chỉ đạt 7 điểm phần trăm.

Lợi thế khoảng 8,5 điểm phần trăm hiện nay được cho cũng có thể bị đánh giá cao hơn thực tế, đặc biệt tại những bang có truyền thống ủng hộ đảng Cộng hòa.

Khả năng các cuộc thăm dò chưa phản ánh đầy đủ mức độ ủng hộ của cử tri Cộng hòa, nhất là tại khu vực nông thôn, khiến kết quả Thượng viện vẫn khó dự đoán. Đảng Cộng hòa vì thế còn cơ hội giữ thế đa số dù phải bảo vệ những ghế từng được xem là an toàn.

Hệ quả vượt xa nhiệm kỳ Tổng thống Trump

Trong khi cuộc đua Thượng viện chưa ngã ngũ, các dự báo về Hạ viện đang nghiêng rõ rệt về phía đảng Dân chủ.

Mô hình của The Economist đưa ra xác suất 95% đảng này giành quyền kiểm soát Hạ viện, qua đó có khả năng cản trở các ưu tiên lập pháp của Tổng thống Trump và mở các cuộc điều tra đối với hoạt động của chính quyền.

Nếu kiểm soát cả Thượng viện, phe Dân chủ còn có thể ngăn chặn việc phê chuẩn các ứng cử viên thẩm phán và nhiều vị trí quan trọng do Tổng thống đề cử. Ngược lại, việc giữ được Thượng viện ngay cả khi mất Hạ viện sẽ giúp đảng Cộng hòa tiếp tục bảo vệ các đề cử nhân sự của Nhà Trắng, đồng thời duy trì một phần đáng kể quyền lực tại Quốc hội.

Ảnh hưởng của cuộc bầu cử còn có thể kéo dài sau nhiệm kỳ Tổng thống Trump do đặc điểm tổ chức của Thượng viện Mỹ. Khác với Hạ viện được bầu lại toàn bộ sau mỗi hai năm, thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ sáu năm và chỉ khoảng một phần ba số ghế được bầu lại trong mỗi kỳ bầu cử Quốc hội.

Trong nhiều thập niên, cán cân Thượng viện Mỹ duy trì tương đối cân bằng bởi phần lớn các bang thường xuyên bầu ứng cử viên của cùng một đảng. Chỉ một nhóm nhỏ bang có tính cạnh tranh thường xuyên thay đổi lựa chọn, qua đó quyết định bên nào chiếm đa số.

Theo phân tích của Financial Times, việc đảng Dân chủ giành được những ghế vốn gần như chắc chắn thuộc về đảng Cộng hòa có thể làm thay đổi tương quan quyền lực trong nhiều kỳ bầu cử tiếp theo.

Nếu phe Dân chủ giành chiến thắng tại Texas hoặc Kansas, những ghế này sẽ tiếp tục thuộc về đảng trong suốt nhiệm kỳ sáu năm của các thượng nghị sĩ đắc cử. Điều đó có nghĩa là ảnh hưởng từ cuộc bầu cử năm nay sẽ kéo dài sang cả nhiệm kỳ đầu tiên của người kế nhiệm Tổng thống Trump, dự kiến bắt đầu vào năm 2029.

Việc giành được 52 ghế hoặc nhiều hơn cũng sẽ giúp đảng Dân chủ có thêm dư địa trước những bất đồng nội bộ và biến động chính trị, thay vì chỉ duy trì thế đa số mong manh với 51 ghế. Tuy nhiên, để đạt kết quả này, đảng vẫn phải vượt qua lợi thế lâu năm của phe Cộng hòa tại những bang đang có cuộc đua sát sao.

Nếu đảng Cộng hòa mất cả hai viện và để đối thủ giành thêm ghế tại những thành trì truyền thống, khó khăn đối với chính quyền Tổng thống Trump sẽ không dừng lại ở hai năm còn lại của nhiệm kỳ.

Những ghế Thượng viện chuyển sang tay đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử ngày 3-11 có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cán cân quyền lực tại Washington nhiều năm sau khi ông Trump rời Nhà Trắng.

hanoimoi.vn