Giữa cố đô Hoa Lư, chùa Nhất Trụ lưu giữ cột kinh Phật bằng đá dựng năm 995 dưới triều Lê Đại Hành - bảo vật quốc gia minh chứng cho Phật giáo thời đầu Đại Cồ Việt.
Giữa không gian linh thiêng của cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), giữa rêu phong thành cổ và bóng núi Trường Yên trầm mặc, chùa Nhất Trụ vẫn lặng lẽ giữ trong lòng một báu vật vô song: Cột kinh Phật bằng đá, được dựng từ năm 995 dưới triều Lê Đại Hành. Sau hơn một thiên niên kỷ, cột đá ấy vẫn đứng vững giữa đất trời - như linh hồn của Đại Cồ Việt, nơi đạo pháp và dân tộc cùng trỗi dậy sau ngàn năm Bắc thuộc.
Trụ đá nghìn năm giữa lòng cố đô
Cột kinh chùa Nhất Trụ được xem là bảo vật Phật giáo sớm nhất còn lại ở Việt Nam, đánh dấu sự hưng thịnh của đạo Phật trong giai đoạn hình thành quốc gia độc lập. Không chỉ là công trình kiến trúc độc đáo, nó còn là bản tuyên ngôn bằng đá về niềm tin tâm linh và tinh thần tự chủ của dân tộc.
Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ bảo vật Quốc gia tại Ninh Bình.
Theo các nghiên cứu khảo cổ, cột cao 4,16m, nặng khoảng 4,5 tấn, gồm sáu bộ phận lắp ghép bằng ngõng thủ công, hoàn toàn không dùng chất kết dính. Cấu trúc gồm tảng vuông, đế tròn, thân bát giác, thớt bát giác, đấu bát giác và đỉnh hoa sen.
Phần đế vuông mỗi cạnh dài 1,4m, dày 0,3m, chạm vòng 22 cánh sen đơn - một trong những hoa văn sen cổ xưa nhất Việt Nam, biểu tượng cho sự thanh tịnh và trí tuệ Phật giáo.
Thân cột bát giác cao gần 2,4m, được khắc khoảng 2.500 chữ Hán và chữ Nôm - phần lớn là kinh, kệ, và lạc khoản. Đặc biệt, các dòng chữ khắc ghi âm tiếng Phạn và Hán - minh chứng cho trình độ phiên âm và truyền bá kinh điển Phật giáo Đại thừa của người Việt thế kỷ X.
Hiện nay, do phong hóa, chỉ còn khoảng 1.200 chữ ở nửa trên thân cột còn đọc được, song vẫn đủ để cảm nhận được tinh thần văn tự và tín ngưỡng của thời Lê sơ khai. Mỗi nét khắc trên thân cột là một lời kinh bằng đá kể lại câu chuyện Phật pháp song hành cùng vận mệnh đất nước từ buổi bình minh độc lập.
Kinh đá và linh hồn Đại Cồ Việt
Theo tư liệu Phật học, cột kinh được vua Lê Đại Hành cho dựng năm 995, nhằm cầu quốc thái dân an, triều đình vững mạnh, và tôn vinh đạo Phật như quốc giáo của Đại Cồ Việt. Đây không chỉ là vật thể tôn giáo mà còn là biểu tượng chính trị - văn hóa cho tinh thần tự chủ, khi người Việt lần đầu tiên sau hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc có thể khắc kinh Phật bằng chính ngôn ngữ của mình trên đá - thứ vật liệu bền vững như ý chí dân tộc.
Chùa Nhất Trụ nhìn từ trên cao.
Theo Ni sư, Tiến sỹ Thích Nữ Hạnh Tâm, Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là “hình tượng của một bậc tu hành đứng vững giữa trời đất”. Trong cột đá ấy ẩn chứa kinh Phật Đỉnh Tôn Thắng Đà La Ni - một bản kinh Đại thừa được truyền từ Ấn Độ sang Trung Hoa, Tây Tạng, Nhật Bản và Việt Nam trong giai đoạn thế kỷ I-X.
Đây là bản kinh cầu tiêu nghiệp, tăng thọ, cứu khổ và hộ trì chúng sinh - biểu trưng cho năng lực trí tuệ và từ bi vô lượng của chư Phật và cũng là những giá trị tinh thần đã trở thành nền tảng đạo đức của văn hóa Á Đông.
Việc khắc kinh Phật lên đá vừa thể hiện lòng sùng kính Tam Bảo, vừa là phương tiện hoằng pháp bằng nghệ thuật, giúp dân chúng chiêm bái, ghi nhớ lời kinh, và sống thuận theo đạo lý. Qua đó, cột kinh không chỉ là một pháp khí tôn giáo, mà còn là chứng tích của sự giao thoa giữa văn hóa Phật giáo và bản sắc dân tộc Việt – nơi đạo lý, nghệ thuật và tinh thần tự chủ hòa làm một.
Sau hơn 1.000 năm, cột kinh vẫn đứng nghiêng nhẹ khoảng 7cm so với trục thẳng đứng, như thân hình trụ của lịch sử nghiêng mình trước thời gian nhưng không đổ. Để bảo vệ di sản quý, một lầu gỗ lim mái cong truyền thống đã được dựng bao quanh, vừa giữ gìn hoa văn, vừa bảo tồn văn tự cổ khắc trên thân cột.
Năm 2015, Thủ tướng ký quyết định công nhận Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là Bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc biệt của di sản. Ngày nay, nơi đây là điểm đến tâm linh và khảo cổ hàng đầu của Hoa Lư, thu hút giới nghiên cứu, Phật tử và du khách thập phương. Giữa trời đất Trường Yên, cột kinh trầm mặc vẫn ngân lên tiếng gọi ngàn năm của dân tộc - tiếng của niềm tin, trí tuệ và lòng từ bi, bất diệt cùng thời gian.
