Sản xuất công nghiệp đang tăng tốc qua từng quý, với công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò động lực chính. Tuy nhiên, khi mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 trên 10%, riêng quý IV phải tăng 12,5% và vẫn còn 15/34 địa phương chưa đạt mục tiêu c

Sản xuất công nghiệp đang tăng tốc qua từng quý, với công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò động lực chính. Tuy nhiên, khi mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 trên 10%, riêng quý IV phải tăng 12,5% và vẫn còn 15/34 địa phương chưa đạt mục tiêu, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì đà tăng mà còn phải tháo gỡ những điểm nghẽn tại các địa phương, thúc đẩy các dự án lớn và từng bước nâng năng lực sản xuất trong nước.

Nhịp tăng của sản xuất công nghiệp đang thể hiện ngày càng rõ qua từng quý. Theo ông Nguyễn Huy Sơn, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Công Thương, chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) tháng 9 tăng 16,65% so với cùng kỳ và tăng 3,26% so với tháng trước. Lũy kế 9 tháng, IIP tăng 12,33%, sát với kịch bản đề ra.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở mức tăng, mà còn ở xu hướng tăng tốc. Quý I, sản xuất công nghiệp tăng 10,5%; sang quý II tăng 11,2% và đến quý III đã tăng 14,8%. Trong đó, công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục là động lực chính với mức tăng 12,93%; riêng tháng 9 tăng 17,12%.

Theo ông Nguyễn Huy Sơn, kết quả này tạo giá trị lớn và là cơ sở để nhìn nhận khả năng tiếp tục tăng trưởng trong thời gian tới. Tuy nhiên, bức tranh chung cũng cho thấy tốc độ tăng trưởng chưa đồng đều. Dù cả 34/34 địa phương đều ghi nhận tăng trưởng công nghiệp, khoảng cách giữa các địa phương còn khá xa; một số nơi tuy có tăng trưởng nhưng vẫn chưa đạt ngưỡng cần thiết để bảo đảm mục tiêu cả năm.

Sự chênh lệch này càng đáng chú ý khi yêu cầu tăng trưởng trong những tháng cuối năm được đặt ở mức cao. Mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 là trên 10%, riêng quý IV phải tăng 12,5%, trong khi vẫn còn 15/34 địa phương chưa đạt mục tiêu công nghiệp.

Vì vậy, câu hỏi đặt ra lúc này không chỉ là công nghiệp có tiếp tục tăng trưởng hay không, mà là làm thế nào duy trì được nhịp tăng trong những tháng còn lại, đồng thời thu hẹp khoảng cách giữa các địa phương để đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng chung.

Gỡ điểm nghẽn từ 15 địa phương chưa đạt mục tiêu

Làm rõ hơn bức tranh sản xuất công nghiệp, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương cho biết, trong 9 tháng qua, chỉ số IIP và tiêu thụ điện tăng 10,6%, thể hiện sản xuất phục hồi thực chất.

Tuy nhiên, nguyên nhân khiến 15 địa phương chưa đạt mục tiêu công nghiệp không hoàn toàn giống nhau. Có địa phương phụ thuộc vào khai khoáng; có những ngành thâm dụng lao động chịu ảnh hưởng bởi chi phí logistics; trong khi một số nơi chịu tác động từ thị trường xuất khẩu.

Việc xác định những nguyên nhân khác nhau cũng đặt ra yêu cầu tháo gỡ theo từng điểm nghẽn cụ thể. Theo ông Quân, lãnh đạo Bộ Công Thương đã trực tiếp làm việc tại các địa phương để tháo gỡ vướng mắc đối với các dự án lớn.

Hướng xử lý này cũng thống nhất với nhiệm vụ Bộ Công Thương đặt ra cho quý IV. Theo ông Nguyễn Huy Sơn, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là tập trung tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy phục hồi sản xuất công nghiệp, đặc biệt đối với các dự án lớn và địa phương trọng điểm.

Áp lực của những tháng cuối năm còn đến từ môi trường sản xuất, kinh doanh. Bộ Công Thương đánh giá bối cảnh quý IV tiếp tục phức tạp khi chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài, biến động tỷ giá tại các nền kinh tế lớn và căng thẳng địa chính trị ở nhiều khu vực đặt ra nguy cơ giá cả tăng cao, gây sức ép lạm phát trong nước và ảnh hưởng đến chi phí sản xuất công nghiệp. Cùng với đó, các rào cản thương mại tại những thị trường lớn về tiêu chuẩn lao động và môi trường tiếp tục gia tăng.

Trong bối cảnh đó, ngoài tháo gỡ khó khăn cho sản xuất công nghiệp, Bộ Công Thương xác định tiếp tục bảo đảm an ninh năng lượng trong mọi tình huống; đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường, khai thác tối ưu các FTA đã ký; thúc đẩy tiêu dùng nội địa và hoàn thiện thể chế.

Những giải pháp này được đặt trong yêu cầu đưa các động lực sản xuất tiếp tục vận hành trong quý IV. Một tín hiệu được Cục Công nghiệp chú ý là diễn biến nhập khẩu nguyên phụ liệu, máy móc và thiết bị - những đầu vào trực tiếp phục vụ hoạt động sản xuất.

Doanh nghiệp chuẩn bị mở rộng sản xuất cho quý IV

Theo ông Phạm Văn Quân, nhập khẩu trong 9 tháng tăng gần 20 tỷ USD, nhưng trên 90% giá trị tăng thêm là nguyên phụ liệu, máy móc và thiết bị. Từ cơ cấu này, đại diện Cục Công nghiệp cho rằng doanh nghiệp đang tin tưởng mở rộng dây chuyền sản xuất cho quý IV.

Nhận định trên cũng tương đồng với bức tranh nhập khẩu được Bộ Công Thương công bố. Kim ngạch nhập khẩu 9 tháng tăng 36,7%, trong đó 90,5% là máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất.

Như vậy, trong lúc 15 địa phương cần tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn để đạt mục tiêu công nghiệp, hoạt động nhập khẩu đầu vào cho thấy các doanh nghiệp đang chuẩn bị nguồn lực cho sản xuất trong những tháng cuối năm.

Ở chiều xuất khẩu, kim ngạch 9 tháng tăng 24,5%; riêng tháng 9 tăng 39,1%, đạt mức cao nhất từ đầu năm và ghi nhận xuất siêu hơn 1 tỷ USD. Các nhóm hàng tăng trưởng tập trung ở điện tử và máy móc, thiết bị.

Tuy nhiên, khi đi sâu vào cơ cấu, một vấn đề khác cũng hiện rõ. Khu vực FDI chiếm trên 80% tổng kim ngạch xuất khẩu và tăng 29,2%, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước tăng 8,1%. Chính Bộ Công Thương cũng nhìn nhận hoạt động xuất nhập khẩu vẫn phụ thuộc khá nhiều vào doanh nghiệp FDI.

Vấn đề này tiếp tục được đặt ra khi khu vực FDI chiếm 80,7% kim ngạch xuất khẩu 9 tháng, trong khi yêu cầu kết nối doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI điện tử ngày càng được quan tâm.

Theo Bộ Công Thương, nhập siêu 9 tháng tăng chủ yếu do giá nguyên liệu thế giới như chip, SSD tăng 300-500%; doanh nghiệp tăng tích lũy tồn kho phục vụ sản xuất AI từ 6 tuần lên 12 tuần; đồng thời các tập đoàn FDI như Samsung, Intel, BYD mở rộng quy mô đầu tư.

Với mức xuất siêu hơn 1 tỷ USD trong tháng 9 và triển vọng tăng trưởng quý IV, Bộ Công Thương đánh giá mục tiêu kéo giảm nhập siêu cả năm xuống dưới 10 tỷ USD là khả thi. Cùng với đó, Bộ đang triển khai nhóm giải pháp kết nối doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng FDI và nâng cao giá trị gia tăng nội địa.

Từ yêu cầu tăng tốc sản xuất trong những tháng cuối năm, câu chuyện vì thế được nối sang một yêu cầu dài hơn: không chỉ mở rộng quy mô sản xuất mà còn phải tăng khả năng tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng và nâng tỷ lệ nội địa hóa.

Làm chủ vật liệu, linh kiện cốt lõi để làm chủ chuỗi cung ứng

Bài toán nâng tỷ lệ nội địa hóa được đặt ra trực tiếp đối với ngành công nghiệp khi thực hiện Kết luận 83 của Trung ương về công nghiệp vật liệu.

Vậy Bộ Công Thương sẽ tập trung vào những lĩnh vực nào để nâng tỷ lệ nội địa hóa, ông Phạm Văn Quân cho biết, Bộ đang hoàn thiện Chiến lược Công nghiệp vật liệu để trình Chính phủ trong quý IV.

Hướng đi được xác định khá rõ: tập trung làm chủ công nghệ chế biến sâu khoáng sản, sản xuất vật liệu và linh kiện cốt lõi để làm chủ chuỗi cung ứng.

Đây cũng là vấn đề có sự liên hệ trực tiếp với cơ cấu sản xuất và thương mại hiện nay. Trong khi công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục là động lực chính của sản xuất công nghiệp, 90,5% kim ngạch nhập khẩu là máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất. Ở chiều xuất khẩu, khu vực FDI lại chiếm trên 80% tổng kim ngạch, còn Bộ Công Thương thừa nhận hoạt động xuất nhập khẩu vẫn phụ thuộc khá nhiều vào khu vực này.

Bởi vậy, song song với việc tháo gỡ vướng mắc cho 15 địa phương chưa đạt mục tiêu và thúc đẩy các dự án lớn, các giải pháp kết nối doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng FDI, nâng giá trị gia tăng nội địa cũng đang được triển khai. Cùng với đó là việc hoàn thiện Chiến lược Công nghiệp vật liệu với trọng tâm làm chủ công nghệ chế biến sâu, vật liệu và linh kiện cốt lõi.

Trong quý IV, Bộ Công Thương xác định tiếp tục triển khai đồng thời các nhiệm vụ từ thúc đẩy sản xuất công nghiệp, bảo đảm an ninh năng lượng, đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường, kích cầu tiêu dùng đến hoàn thiện thể chế.

Dự kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Bộ Công Thương sẽ trình ba dự án luật và tham gia thảo luận nhiều nội dung quan trọng. Theo ông Nguyễn Huy Sơn, Bộ sẽ triển khai đồng loạt các giải pháp quản lý nhà nước nhằm đạt mức cao nhất mục tiêu Chính phủ giao, đóng góp vào tăng trưởng hai con số của cả nước.

Ở lĩnh vực công nghiệp, những nhiệm vụ cụ thể đã được xác định từ chính những điểm còn chưa đồng đều trong bức tranh 9 tháng: tháo gỡ vướng mắc cho các dự án lớn và địa phương trọng điểm; tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp tục mở rộng sản xuất; kết nối doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng FDI, nâng giá trị gia tăng nội địa; đồng thời từng bước làm chủ công nghệ chế biến sâu, sản xuất vật liệu và linh kiện cốt lõi để làm chủ chuỗi cung ứng.

Dương Công Chiến (thoibaonganhang.vn)