Viễn cảnh thành viên quyền lực nhất của NATO tìm cách kiểm soát lãnh thổ (Greenland) của một đồng minh (Đan Mạch) đã đẩy quan hệ Mỹ - châu Âu vào trạng thái căng thẳng hiếm thấy.
Từ đầu tháng 1, Greenland, vùng lãnh thổ tự trị rộng lớn ở Bắc Cực thuộc Đan Mạch, bất ngờ vươn lên vị trí trung tâm của bàn cờ địa chính trị khi Tổng thống Mỹ Donald Trump gia tăng lời kêu gọi Washington “tiếp quản” hòn đảo này.
Những phát biểu tương tự trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump năm 2019 và đầu nhiệm kỳ thứ hai năm 2025 từng bị coi là bột phát. Tuy nhiên, vài tuần gần đây, các tuyên bố ấy mang sắc thái khác hẳn.
Sau khi lực lượng Mỹ tấn công Caracas và bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro hôm 3/1, vấn đề Greenland được đặt trong bối cảnh phô diễn sức mạnh của Washington, khiến nhiều lãnh đạo châu Âu cảnh báo nguy cơ làm suy yếu trật tự liên minh xuyên Đại Tây Dương.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng Thư ký NATO Mark Rutte (Ảnh: Reuters)
Chỉ trong một tuần, ông Trump vừa đe dọa áp thuế lên hàng loạt nền kinh tế châu Âu, rồi lại rút lại sau khi tuyên bố đã đạt được “khuôn khổ” cho một thỏa thuận tương lai về Greenland. Ở thủ phủ Nuuk, hàng nghìn người đã xuống đường phản đối yêu sách của Mỹ, với những biểu ngữ như “Greenland không phải để bán”.
Greenland là nơi như thế nào?
Greenland có diện tích khoảng 2,16 triệu km² nhưng chỉ hơn 56.000 dân, là nơi có mật độ dân cư thấp nhất thế giới. Ngoài các khu đô thị nhỏ, phần lớn lãnh thổ là hoang dã, với khoảng 81% diện tích bị băng phủ. Gần 90% dân số có nguồn gốc Inuit, và kinh tế truyền thống xoay quanh đánh bắt cá.
Đáng chú ý, tại Greenland không tồn tại sở hữu đất tư nhân – một thực tế khiến cách nhìn hòn đảo như “bất động sản chiến lược” trở nên đặc biệt nhạy cảm đối với người dân địa phương.
Do mạng lưới đường bộ hạn chế, người dân Greenland chủ yếu di chuyển bằng thuyền, trực thăng và máy bay giữa các thị trấn ven bờ phía tây. (Ảnh: Reuters)
Dù vậy, điều khiến Greenland trở thành mục tiêu tranh giành không nằm ở quy mô dân số, mà ở vị trí và tài nguyên. Hòn đảo nằm giữa Mỹ và châu Âu, án ngữ “khe GIUK” (Greenland - Iceland - Vương quốc Anh), cửa ngõ nối Bắc Cực với Đại Tây Dương, chỉ vị trí này mang ý nghĩa sống còn đối với kiểm soát tuyến tiếp cận Bắc Đại Tây Dương, cả về thương mại lẫn an ninh.
Greenland sở hữu trữ lượng dầu khí và đất hiếm – nhóm khoáng sản thiết yếu cho xe điện, tuabin gió cho tới khí tài quân sự. Trong bối cảnh Trung Quốc chi phối chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu, những nguồn tài nguyên này càng trở nên nhạy cảm. Biến đổi khí hậu, với tốc độ tan băng nhanh ở Bắc Cực, có thể giúp việc tiếp cận khoáng sản và mở các tuyến hàng hải phía bắc thuận lợi hơn.
“Ông Trump là một người làm bất động sản”, ông Clayton Allen, trưởng bộ phận tại Eurasia Group, công ty tư vấn rủi ro chính trị có trụ sở tại Mỹ, nói với CNBC. “Greenland đang sở hữu một trong những ‘bất động sản’ giá trị nhất, xét cả về lợi thế kinh tế lẫn phòng thủ chiến lược trong ba đến năm thập kỷ tới".
Người dân xuống đường phản đối yêu sách của Mỹ đòi "sáp nhập Greenland". (Ảnh: Reuters)
An ninh Bắc Cực, phòng thủ tên lửa Vòm Vàng và đòn bẩy địa chính trị
Một ngày sau biến cố ở Venezuela, ông Trump tuyên bố Mỹ “cần Greenland từ góc độ an ninh quốc gia”, thậm chí cho rằng Đan Mạch “không thể tự đảm đương”. Kể từ đó, Nhà Trắng liên tục gia tăng sức ép, kể cả bằng các đe dọa thuế quan, trước khi rút lại đe dọa thuế, nói đã đạt “khuôn khổ” đàm phán sau khi ông cuộc gặp Tổng Thư ký NATO Mark Rutte.
NATO sau đó xác nhận các trao đổi “rất hiệu quả”, tập trung vào việc bảo đảm an ninh Bắc Cực và ngăn Nga cùng Trung Quốc tạo chỗ đứng kinh tế hoặc quân sự tại Greenland.
Thực tế, Mỹ đã có hiện diện an ninh tại Greenland từ thời Chiến tranh Lạnh. Hai nước ký thỏa thuận quốc phòng năm 1951, cho phép Washington đồn trú tại một căn cứ quân sự (nay hoạt động với quy mô nhỏ). Trước đó, Mỹ từng nhiều lần tìm cách mua Greenland, gần nhất là năm 1946. Quan hệ kinh tế song phương vốn chặt chẽ, với đầu tư của Mỹ vào năng lượng, khai khoáng và du lịch về cơ bản không gặp rào cản lớn.
Theo ông Otto Svendsen, nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Mỹ duy trì căn cứ cảnh báo sớm ở tây bắc Greenland vì tuyến đường ngắn nhất để tên lửa đạn đạo Nga vươn tới lục địa Mỹ đi qua Greenland và Bắc Cực. Cơ sở này cũng giữ vai trò then chốt trong việc giám sát tàu ngầm Nga di chuyển qua khe GIUK. Ông lưu ý Greenland còn nằm vắt qua hai tuyến hàng hải tiềm năng ở Bắc Cực là Tuyến Tây Bắc và Tuyến xuyên cực, những hành lang ngày càng khả thi khi băng tan.
“Một mối đe dọa hoặc yếu tố mới nổi gần đây là việc Greenland nằm vắt qua hai tuyến hàng hải tiềm năng ở Bắc Cực, gồm Tuyến Tây Bắc và Tuyến xuyên cực”, ông Svendsen nói với CNBC. “Và khi biến đổi khí hậu tiếp tục khiến các tuyến này ngày càng khả thi, những lợi ích thương mại cũng xuất hiện, qua đó càng làm gia tăng giá trị an ninh quốc gia của hòn đảo".
Một trụ cột khác trong tính toán của Washington là hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm Vàng", sáng kiến nhiều tỷ USD của chính quyền Trump, thường được so sánh với “Iron Dome” của Israel. Các nhà phân tích cho rằng Greenland có thể trở thành bàn đạp để Mỹ mở rộng hiện diện phòng thủ và triển khai các hệ thống đánh chặn tên lửa gần Nga hơn, nhằm đối phó với vũ khí thế hệ mới.
“Mỹ cần tiếp cận Bắc Cực, trong khi hiện nay chúng tôi không có nhiều lối tiếp cận trực tiếp. Greenland mang lại điều đó ở quy mô rất lớn. Mỹ cần triển khai các hệ thống phòng không ngày càng gần Nga để đối phó với những loại vũ khí thế hệ mới, vốn chưa thể bị đánh chặn bằng những gì chúng tôi đang có. Greenland cung cấp khả năng đó”, ông Clayton Allen nhận định.
“Ông Trump muốn dựng một ‘Vòm Vàng’ bao trùm nước Mỹ,” ông Allen nói thêm. “Và một phần của kế hoạch đó chắc chắn sẽ phải dựa vào Greenland.”
Ông Trump nói về hệ thống phòng thủ tên lửa Vòm Vàng. (Ảnh: AP)
Phép thử lớn cho NATO
Dù ông Trump khẳng định mục tiêu là an ninh quốc gia, không ít ý kiến đặt câu hỏi liệu Washington có cần toàn quyền kiểm soát Greenland để tự bảo vệ mình, trong khi Mỹ đã có căn cứ tại đây và hoàn toàn có thể tăng cường quân số nếu cần mà không phải thách thức chủ quyền Đan Mạch. Bà Marion Messmer, Giám đốc Chương trình An ninh Quốc tế tại Chatham House, cho rằng lập luận an ninh của Mỹ chưa đủ để biện minh cho việc sáp nhập.
Dẫu vậy, nỗ lực “giành” Greenland đang kích hoạt một trong những khủng hoảng nội bộ nghiêm trọng nhất của NATO trong nhiều thập kỷ. Việc nhắm tới lãnh thổ của đồng minh và sử dụng thuế quan làm đòn bẩy bị xem là đòn giáng trực diện vào nền tảng của liên minh 77 năm tuổi.
Một tuyên bố chung của nhiều nước châu Âu cảnh báo các đe dọa thuế quan “làm suy yếu quan hệ xuyên Đại Tây Dương và có nguy cơ kéo theo vòng xoáy xuống cấp nguy hiểm”. Một số quốc gia châu Âu thậm chí đã triển khai lực lượng quy mô nhỏ tới Greenland tập trận cùng Đan Mạch – động thái được hiểu như tín hiệu ủng hộ Copenhagen giữa lúc căng thẳng leo thang.
Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen gọi những phát ngôn từ Washington là “hoàn toàn không thể chấp nhận”, nhấn mạnh việc gắn Greenland với Venezuela hay can thiệp quân sự là “sai lầm và thiếu tôn trọng”.
Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen (Ảnh: Reuters)
Vẫn có thiểu số nhìn nhận tích cực một số tuyên bố của ông Trump, trong đó có nghị sĩ Kuno Fencker của đảng đối lập thân Mỹ Naleraq, cho rằng việc Tổng thống Mỹ đề cập quyền tự quyết của Greenland là “một đề nghị lớn”.
Tuy nhiên, việc Việc Washington đặt Greenland vào trung tâm chiến lược cho thấy Bắc Cực đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, nơi tài nguyên, tuyến hàng hải và phòng thủ tên lửa đan xen. Nhưng cách Mỹ theo đuổi mục tiêu này cũng đang thử thách nghiêm trọng lòng tin trong liên minh phương Tây, mở ra phép thử lớn đối với tương lai quan hệ Mỹ và châu Âu.
https://vtcnews.vn/cang-thang-greenland-my-phai-dat-bang-duoc-dieu-gi-ar1001810.html
