Có thể bạn chưa biết
16/11/2026 20:45Cách chống rét xa xỉ của các hoàng đế Trung Quốc thời cổ đại
Hoàng đế và dân thường Trung Quốc thời cổ đại chống rét theo hai cách hoàn toàn trái ngược: hoàng gia sử dụng các công nghệ kiến trúc sưởi ngầm và vật liệu xa xỉ, trong khi dân thường tận dụng nhiệt lượng từ bếp nấu và nguyên liệu tự nhiên rẻ tiền.
Dù khác biệt lớn về điều kiện vật chất, cả hai tầng lớp đều phát triển những giải pháp thích nghi rất thông minh với khí hậu lạnh giá phương Bắc.

Cách hoàng tộc Trung Quốc chống rét
Tử Cấm Thành - nơi sinh sống của các hoàng đế triều nhà Minh - Thanh được trang bị hệ thống sưởi hoạt động chủ yếu dựa trên nguyên lý dẫn nhiệt dưới sàn nhà (địa kháng) kết hợp với các lò sưởi di động và kiến trúc giữ ấm thông minh.
Nhờ hệ thống này, hoàng tộc nhà Minh và nhà Thanh có thể vượt qua mùa đông khắc nghiệt tại Bắc Kinh một cách ấm áp và an toàn.
Hệ thống sưởi dưới sàn nhà
Đây là công nghệ sưởi ấm cốt lõi và hiện đại nhất thời nhà Minh - Thanh, được lắp đặt tại các cung chính như Càn Thanh cung, Khôn Ninh cung và Dưỡng Tâm điện.
Bên dưới nền gạch của cung điện là một mạng lưới các đường ống dẫn khói và hơi nóng đan xen nhau theo hình chữ Chi (之) hoặc hình xương cá. Hệ thống này giúp nhiệt lượng tỏa đều khắp mặt sàn thay vì chỉ tập trung một chỗ.
Các cửa lò đốt than nằm ở hành lang bên ngoài tường cung điện để tránh khói bụi và khí độc lọt vào phòng. Thái giám sẽ túc trực bên ngoài để châm lửa và điều chỉnh lượng than cháy.
Sau khi truyền nhiệt qua lớp gạch lát nền (loại gạch kim chuyên đặc biệt giữ nhiệt tốt), khí thải được dẫn qua các ống khói ngầm nối với những cột đá rỗng hoặc ống thoát khí đặt sát chân tường bên ngoài.

Các thiết bị sưởi ấm bổ trợ bên trong phòng
Ngoài hệ thống sưởi ngầm dưới sàn, người trong cung còn sử dụng nhiều vật dụng giữ nhiệt trực tiếp tùy theo nhu cầu sinh hoạt.
Đầu tiên là các chậu than sưởi, thường được gọi là Hỏa bồn. Các chậu làm bằng đồng thau hoặc sứ lớn được đặt ở giữa phòng, bên trong đốt loại than không khói cao cấp gọi là hồng la thán (than làm từ gỗ sồi hoặc gỗ dẻ). Loại than này cháy đượm, tỏa hương thơm nhẹ và không sinh ra khói cay mắt.

Tiếp đến là các lò sưởi cầm tay và sưởi chân. Đây là những chiếc hộp đồng nhỏ chạm trổ hoa văn tinh xảo, có nắp đậy đục lỗ thông hơi. Hoàng đế và phi tần thường bỏ than hồng vào bên trong để sưởi ấm tay khi đọc sách hoặc đặt dưới gầm bàn để giữ ấm chân.

Các hoàng đế và phi tần nhà Thanh thường ngủ trên các giường sưởi có bệ xây bằng gạch khoang rỗng bên dưới thông với hệ thống ống dẫn nhiệt. Vào mùa đông, mặt giường luôn ấm áp giúp người nằm ngủ ngon giấc.
Khác với giường gạch thô mộc của dân thường, bệ giường sưởi trong tẩm cung được trang trí vô cùng lộng lẫy để xứng tầm bậc đế vương.
Phần bệ gạch bên dưới được ốp kín bằng các tấm gỗ quý như gỗ tử đàn, gỗ hoàng hoa lê hoặc gỗ trắc chạm khắc hoa văn rồng phượng tinh xảo. Nhìn bề ngoài, chiếc giường trông giống như một sập gỗ lớn nguyên khối.
Mặt bệ gạch nóng không tiếp xúc trực tiếp với cơ thể. Thái giám trải lên đó nhiều lớp đệm lụa nhồi bông hoặc lông thú, sau cùng là chăn gấm thêu chỉ vàng để điều hòa nhiệt độ, tránh gây bỏng rát hay khô da cho hoàng đế và các phi tần khi ngủ.

Để sưởi ấm Tử Cấm Thành trong mùa đông, cần một lượng lớn than hồng la thán. Các loại than này cũng được sản xuất theo quy trình tuyển chọn gỗ cực kỳ khắt khe và nung ủ yếm khí trong nhiều ngày. Loại than này nổi tiếng nhờ khả năng cháy đượm, giữ nhiệt lâu, không tỏa khói đen và có mùi thơm dịu nhẹ của gỗ quý.
Chất lượng của hồng la thán phụ thuộc hoàn toàn vào loại gỗ tự nhiên được khai thác từ các vùng núi phía Bắc Trung Quốc. Nguyên liệu bắt buộc phải là gỗ cây sồi trắng, cây dẻ hoặc cây táo tàu mọc trên núi cao. Những loại gỗ này có thớ thịt đặc, chắc nặng và chứa nhiều tinh dầu tự nhiên.
Gỗ tươi sau khi chặt hạ được bóc sạch lớp vỏ sần sùi bên ngoài để loại bỏ tạp chất gây khói. Sau đó, thợ thủ công cưa gỗ thành các đoạn đều nhau có chiều dài khoảng 30 đến 40 cm. Tiếp đến, trải qua một quá trình xử lý kéo dài từ 7 - 10 ngày, gỗ đã hóa than hoàn toàn.
Than thành phẩm sau khi ra lò được tuyển lựa lại lần nữa, loại bỏ những thanh bị nứt vỡ hoặc chưa chín tới. Những thanh than nguyên vẹn được xếp gọn vào các sọt tre đan có kích thước đồng nhất.
Trước khi đưa vào Tử Cấm Thành, các sọt than được vận chuyển đến Hồng La Xưởng (cơ quan quản lý chất đốt của triều đình). Tại đây, người ta dùng vải lụa mỏng màu đỏ (hồng la) phủ lên miệng sọt và buộc chặt để chống bụi, từ đó cái tên hồng la thán ra đời.
Nhờ quy trình chế tác công phu, hồng la thán sở hữu những đặc điểm khác biệt hoàn toàn so với than củi thông thường. Khi đốt trong phòng kín, than cháy âm ỉ với lớp tro trắng mịn phủ bên ngoài, tuyệt đối không sinh ra khói đen làm cay mắt hay ám muội lên tranh vẽ và rèm lụa.
Trong quá trình cháy, lượng tinh dầu còn sót lại trong thớ gỗ sồi tỏa ra mùi thơm thanh khiết, giúp không gian tẩm cung luôn dễ chịu.
Một chậu hồng la thán có thể giữ ấm liên tục từ sáng đến tối mà không cần châm thêm nhiều lần, đồng thời không bắn tia lửa điện gây nguy cơ hỏa hoạn.

Thiết kế kiến trúc hỗ trợ giữ nhiệt
Kiến trúc của Tử Cấm Thành được tính toán kỹ lưỡng để tối ưu hóa khả năng đón nắng và chắn gió lạnh từ phương Bắc.
Hầu hết các cung điện lớn đều quay mặt về hướng Nam để đón trọn ánh nắng mặt trời vào mùa đông và tránh luồng gió bấc lạnh giá thổi từ phía Bắc.
Tường cung điện được xây rất dày bằng gạch nung đặc biệt giúp cách nhiệt hiệu quả. Vào mùa đông, các cánh cửa gỗ được dán thêm giấy cao lương dày dặn và treo rèm bông chần nhiều lớp để ngăn gió lùa.
Bên cạnh đó, vào mùa đông, các hoàng đế Trung Quốc thường mặc áo choàng may từ lông chồn tía (điêu thử), lông cáo trắng hoặc cáo đen. Những loại lông này siêu nhẹ, mềm mại và giữ nhiệt vượt trội.
Dân thường Trung Quốc cổ đại chống rét thế nào?
Người dân thường thời nhà Thanh chống rét bằng cách kết hợp hệ thống giường đất sưởi ấm (hỏa kháng), mặc trang phục nhồi bông hoặc lông cừu thô, và sử dụng các thiết bị sưởi cầm tay giá rẻ.
Hệ thống giường sưởi
Khác với hệ thống địa kháng đắt đỏ trong Tử Cấm Thành, người dân thường miền Bắc Trung Quốc thiết kế các hệ thống sưởi gắn liền với việc nấu nướng hàng ngày.
Đây là phát minh quan trọng nhất giúp người dân miền Bắc vượt qua mùa đông. Giường được xây bằng gạch mộc hoặc đất nện, bên trong có hệ thống ống dẫn khói thông trực tiếp với bếp đun nấu. Khi nấu cơm chiều bằng củi, rơm rạ, hơi nóng và khói sẽ luồn qua gầm giường làm ấm bề mặt suốt đêm trước khi thoát ra ống khói.
Vào thời nhà Thanh, việc khai thác than đá ở miền Bắc Trung Quốc rất phổ biến. Người dân thường trộn bột than đá vụn với đất sét và nước, nặn thành các viên tròn hoặc bánh than phơi khô để đốt trong lò đất nung, giúp giữ nhiệt lâu hơn củi và tiết kiệm chi phí.
Các khung cửa sổ bằng gỗ được dán kín bằng giấy bản dày quét dầu trẩu (dầu tung) để chống thấm nước và cản gió bấc. Cửa ra vào được treo thêm rèm làm từ vải bạt dày hoặc chăn bông cũ.
Trang phục chống rét bình dân
Vào thời Thanh, cây bông được trồng rộng rãi giúp giá vải bông giảm mạnh. Người dân may áo vải thô nhuộm chàm hoặc đen, nhồi bông ở giữa rồi chần chỉ ngang dọc để giữ ấm. Người nghèo hơn thì dùng hoa lau, lông thú hoặc giấy bản vò mềm nhồi vào áo thay cho bông.
Ở một số vùng, người dân lao động thường mặc áo khoác làm từ da cừu thuộc sơ sài, quay mặt lông vào trong để giữ nhiệt và mặt da ra ngoài để cản gió tuyết.
Đàn ông thời Thanh phải cạo nửa đầu phía trước nên mùa đông rất dễ nhiễm lạnh. Người dân thường đội các loại mũ vải chần bông có vành che kín tai và gáy, chân đi giày vải đế dày lót bông hoặc rơm khô bên trong.

Các thiết bị sưởi cầm tay
Do diện tích sưởi ấm trong nhà có hạn, người dân Trung Quốc cổ đại phải dùng thêm các vật dụng giữ nhiệt cá nhân và thay đổi nếp sinh hoạt. Ở một số nơi, họ dùng giỏ tre đan bao quanh một chiếc bình gốm đựng tro nóng và vài cục than củi hoặc trấu hun. Họ xách theo giỏ sưởi bên người khi đi lại hoặc đặt dưới vạt áo rộng để giữ ấm cơ thể.
Người có chút điều kiện sẽ dùng bình làm bằng đồng thau, thiếc hoặc gốm sứ có nắp vặn kín, đổ nước sôi vào bên trong rồi cho vào chăn trước khi đi ngủ để làm ấm chỗ nằm.
Vào những tháng lạnh nhất, người dân hạn chế ra ngoài tối đa. Cả gia đình quây quần sinh hoạt, ăn uống, dệt vải và trò chuyện ngay trên chiếc giường hỏa kháng ấm áp, chỉ ăn hai bữa mỗi ngày để tiết kiệm lương thực và nhiên liệu.