Các học giả hàng đầu Mỹ nhận định gì về cuộc tấn công Hoa Kỳ nhằm vào Iran?

Gây sức ép chính trị

Trả lời phỏng vấn Báo Điện tử VTC News, Tiến sỹ Leslie Vinjamuri, Chủ tịch Hội đồng Chicago về Các vấn đề Toàn cầu, nhận định quyết định quân sự này gây bất ngờ về một vị tổng thống đang theo đuổi các nỗ lực chấm dứt chiến sự tại Ukraine và Dải Gaza.

"Quyết định của Tổng thống Trump tiến hành một loạt cuộc không kích quy mô lớn nhằm vào Iran , được phối hợp chặt chẽ với Israel, phát đi tín hiệu rõ ràng tới các đồng minh của Mỹ rằng Washington sẽ tự đưa ra quyết định với kỳ vọng họ sẽ tham gia sau khi hành động đã diễn ra", bà Vinjamuri nói.

Việc Mỹ và Israel mở loạt không kích quy mô lớn trên lãnh thổ Iran chỉ một ngày sau khi vòng đàm phán Mỹ - Iran tại Geneva kết thúc mà không đạt thỏa thuận lập tức phá vỡ giả định trước đó rằng Washington chỉ muốn gây sức ép để hạn chế chương trình hạt nhân Tehran.

Trong video công bố “các hoạt động tác chiến lớn tại Iran”, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố chiến dịch nhằm “ngăn chặn chế độ cực đoan đe dọa an ninh cốt lõi của nước Mỹ”, đồng thời kêu gọi người dân Iran đứng lên giành chính quyền.

Ông Paul Poast, Phó giáo sư Đại học Chicago, cho rằng mục tiêu dường như là thay đổi chế độ, nhưng không phải bằng một cuộc tấn công kiểu Iraq năm 2003 hay đột kích bằng lực lượng đặc nhiệm như nhằm vào Venezuela.

Thay vào đó, Washington có thể đang cố tạo ra cơ hội để chính người Iran hoặc các nhóm bên trong bộ máy quyền lực thực hiện thay đổi từ bên trong. Nói cách khác, áp lực quân sự được sử dụng để kích hoạt biến động chính trị nội bộ.

“Nhiều quân nhân Mỹ trên khắp khu vực sẽ rơi vào vòng nguy hiểm do các cuộc tấn công tên lửa của Iran hoặc các đòn đánh từ lực lượng ủy nhiệm của Tehran. Điều tương tự cũng áp dụng đối với lực lượng quân sự và cả dân thường Israel. Khác với xung đột [kéo dài 12 ngày hồi tháng 6/2025 giữa Israel và Iran], lần này Mỹ tham gia ngay từ đầu. Điều đó cho thấy đây không phải chiến dịch ngắn hạn, mà có thể là một chiến dịch lớn hơn và kéo dài hơn", PGS. TS Poast nói với VTC News.

Việc Mỹ trực tiếp tham chiến cũng làm thay đổi tính chất xung đột. Giáo sư Oona Hathaway của Trường Luật Yale cho rằng sự tham gia của Washington đưa “hỏa lực mạnh hơn đáng kể” vào chiến trường.

“Mỹ có thể làm nhiều hơn những gì Israel tự thực hiện, đồng thời giúp Israel tránh được một phần hậu quả nếu hành động đơn độc”, bà nói, đồng thời nhận định mức độ hệ quả của cuộc xung đột hiện nay lớn hơn rõ rệt so với cuộc đối đầu Israel - Iran trước đó.

Cuộc tấn công tạo ra tiền lệ đáng lo ngại khi Washington chuyển sang hành động quân sự mỗi khi đàm phán không diễn ra theo mong muốn, bà Marion Messmer, Giám đốc Chương trình An ninh Quốc tế tại Viện nghiên cứu Chatham House (London, Anh), nhận định.

Theo bà, điều này có thể khiến các nước khác ít sẵn sàng thương lượng với Mỹ trong tương lai, vì luôn tồn tại nguy cơ leo thang thành tấn công quân sự.

"Mỹ dường như đã nhắm vào các địa điểm có liên quan tới nghiên cứu hạt nhân của Iran, hoặc các cơ sở sản xuất và lưu trữ tên lửa, nhằm tiếp tục làm suy yếu năng lực quân sự của Tehran... Tuy nhiên, họ đang đáp trả. Israel và Qatar đã thông báo đánh chặn các tên lửa được cho là phóng từ Iran. Điều đó cho thấy ngay cả khi chính quyền Iran bị suy yếu, nguy cơ xung đột leo thang và lôi kéo thêm các quốc gia khác vẫn hiện hữu" , bà Messer cho biết.

Điều đáng chú ý là cuộc tấn công xảy ra trong bối cảnh đàm phán vẫn chưa chính thức sụp đổ. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trước đó còn đánh giá hai bên đang thể hiện “sự nghiêm túc hơn” trong tìm kiếm giải pháp.

Tuy nhiên, các nhà đàm phán Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner tỏ ra kém lạc quan. Tổng thống Trump nói ông “không hài lòng” với Iran và để ngỏ khả năng sử dụng vũ lực. Khi chiến dịch bắt đầu, tuyên bố của Nhà Trắng cho thấy Washington đã từ bỏ giả định về một mục tiêu hạn chế chỉ xoay quanh hạt nhân.

Quyết không cho Iran phát triển vũ khí hạt nhân

Ở chiều ngược lại, Tiến sỹ Satoru Nagao, chuyên gia tại Viện Hudson (Mỹ), cho rằng cuộc tấn công là điều có thể dự đoán, bởi Iran đã làm giàu uranium tới 60% - vượt xa mức 3-5% phục vụ dân sự và tiến gần ngưỡng chế tạo vũ khí hạt nhân.

Theo ông Nagao, nếu Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, nguy cơ chạy đua hạt nhân tại Trung Đông rất lớn: Saudi Arabia có thể phát triển vũ khí tương tự và Thổ Nhĩ Kỳ có thể theo sau. Ông cũng cảnh báo một khi Iran trở thành quốc gia có vũ khí hạt nhân, Mỹ sẽ rất khó can thiệp quân sự vì rủi ro quá cao.

Ông viện dẫn trường hợp Triều Tiên - khi Washington từng cân nhắc tấn công nhưng không thực hiện và cuối cùng Bình Nhưỡng đã sở hữu vũ khí hạt nhân.

Theo cách nhìn này, hành động quân sự hiện nay nhằm ngăn chặn một kịch bản nguy hiểm hơn trong tương lai, dù các cuộc không kích trước đó năm 2025 chỉ làm chậm chương trình hạt nhân Iran khoảng hai năm.

Tuy nhiên, khác với can thiệp hạn chế tại Venezuela , cuộc tấn công phối hợp vào Iran diễn ra trong môi trường khu vực phức tạp hơn nhiều. Lo ngại an ninh của Israel, khả năng đáp trả của Iran và cấu trúc khu vực chồng chéo khiến nguy cơ leo thang hiện nay đặc biệt cao, bà Vinjamuri nhấn mạnh.

Tổng thống Donald Trump hôm thứ Bảy (28/2) tuyên bố rằng Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei đã chết sau loạt cuộc tấn công phối hợp của Mỹ và Israel. Thông tin này sau đó được truyền thông Iran xác nhận.

Ông Trump chưa đưa ra mốc thời gian cụ thể cho cuộc chiến hoặc vạch ra kế hoạch dài hạn hơn để ổn định và tái thiết, nhưng trong bài đăng trên Truth Social, ông ám chỉ rằng các cuộc tấn công có thể tiếp tục trong vài ngày.

Trước đó, quan chức Israel và Mỹ cho biết Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đều nằm trong danh sách mục tiêu.