Bước ngoặt gây tranh cãi trong chính sách nhập cư của châu Âu

Nhân viên cứu hộ hỗ trợ một em nhỏ trong dòng người di cư rời khỏi tàu của Lực lượng Bảo vệ bờ biển Tây Ban Nha tại cảng Arguineguin, trên đảo Gran Canaria, Tây Ban Nha, ngày 14-11-2025. Ảnh: Reuters

Thỏa thuận này được Ủy ban châu Âu (EC) đề xuất từ năm 2025, trong bối cảnh các đảng cực hữu ngày càng mở rộng ảnh hưởng trên khắp EU và liên tục thúc đẩy lập trường cứng rắn hơn đối với tình trạng nhập cư bất hợp pháp.

Dù số người nhập cư trái phép vào EU đã giảm 26% trong năm 2025, xuống mức thấp nhất kể từ năm 2021, giới chức EU cho rằng, vấn đề hiện nay nằm ở việc các chính phủ gặp khó khăn trong việc thực thi lệnh trục xuất, khi chưa tới 30% số lệnh này được thực hiện.

Theo lộ trình, dự luật vẫn cần được các chính phủ thành viên EU và Nghị viện châu Âu chính thức phê chuẩn.

Thỏa thuận sơ bộ quy định, những người xin tị nạn bị từ chối nhưng chưa thể về nước xuất xứ có thể được chuyển tới các “trung tâm hồi hương”, dù địa điểm cụ thể của các cơ sở này hiện chưa được công bố. Biện pháp này sẽ được áp dụng trong trường hợp quốc gia xuất xứ từ chối tiếp nhận công dân trở về hoặc quốc gia EU thực hiện trục xuất không có quan hệ ngoại giao với nước đó.

Luật mới cũng yêu cầu, những người bị từ chối tị nạn phải hợp tác chặt chẽ với cơ quan chức năng. Nếu không tuân thủ, họ có thể bị tạm giam chờ trục xuất, bị cắt trợ cấp xã hội hoặc bị tịch thu giấy tờ đi lại. Các nhà chức trách cũng sẽ được phép giam giữ những người bị coi là có nguy cơ bỏ trốn hoặc đe dọa an ninh quốc gia trong thời gian tối đa 24 tháng và có thể gia hạn thêm 6 tháng.

Phần lớn các biện pháp mới sẽ có hiệu lực ngay sau khi luật được ban hành, trong khi một số điều khoản sẽ được áp dụng sau 12 tháng để các quốc gia thành viên có thời gian điều chỉnh hệ thống pháp lý liên quan.

Đức và Áo, hai quốc gia vốn đang tìm kiếm phương án xây dựng các trung tâm hồi hương riêng, là những nước tích cực thúc đẩy sáng kiến này, cùng với Hy Lạp, Hà Lan và Đan Mạch. Ngược lại, Tây Ban Nha và Pháp bày tỏ hoài nghi về tính hiệu quả của các mô hình tương tự.

Theo quy định mới, các quốc gia EU có thể ký thỏa thuận với một nước ngoài khối để xây dựng các trung tâm tiếp nhận người nhập cư không có quyền lưu trú hợp pháp tại châu Âu. Các trung tâm này có thể đóng vai trò là điểm trung chuyển trước khi người nhập cư được đưa về nước hoặc trở thành nơi lưu trú dài hạn của họ, mà không có bảo đảm chắc chắn về việc hồi hương sau đó. Đây là sự thay đổi lớn so với quy định hiện hành, vốn chỉ cho phép trục xuất người nhập cư về quốc gia xuất xứ hoặc quốc gia mà họ có mối liên hệ rõ ràng. Trẻ vị thành niên không có người đi cùng sẽ được miễn áp dụng biện pháp này, nhưng các gia đình có trẻ em vẫn có thể bị chuyển tới các trung tâm hồi hương.

Các quốc gia thành viên EU sẽ phải tự chi trả toàn bộ chi phí xây dựng, vận hành và quản lý các trung tâm hồi hương, đồng thời có thể phải đưa ra những khoản hỗ trợ tài chính hoặc ưu đãi kinh tế để thuyết phục các nước thứ ba chấp nhận hợp tác.

Thực tế, việc xây dựng các trung tâm hồi hương đã được triển khai. Italia là ví dụ điển hình với hai trung tâm trục xuất người di cư tại Albania theo một thỏa thuận kéo dài 5 năm. Theo các số liệu được công bố, tổng chi phí của chương trình này đã vượt 670 triệu euro.

Ban đầu, vào tháng 10-2024, hai cơ sở tại Shengjin và Gjadër được xây dựng để tạm thời tiếp nhận người xin tị nạn trong thời gian chờ các cơ quan chức năng Italy xem xét hồ sơ. Một nghiên cứu gần đây cho thấy, chi phí duy trì mỗi chỗ lưu trú tại Albania lên tới hơn 153.000 euro, cao gấp nhiều lần so với mức khoảng 21.000 euro nếu tiếp nhận người nhập cư tại các cơ sở tương tự ở Sicily (Italia).

Một số tổ chức cảnh báo rằng, luật mới có khả năng mở rộng đáng kể quyền hạn của các chính phủ trong việc bắt giữ và trục xuất người nhập cư, đồng thời có nguy cơ dẫn đến các chiến dịch truy quét quy mô lớn. Trong khi đó, các tổ chức phi chính phủ cũng chỉ ra xu hướng gia tăng các vụ trục xuất tại Đức và một số quốc gia EU khác. Trong nhiều trường hợp, cảnh sát tiến hành khám xét nhà vào ban đêm để bắt giữ người nhập cư và đưa họ thẳng ra sân bay mà không kịp thu xếp đồ đạc cá nhân.

Do đó, dù được kỳ vọng sẽ giúp tăng tỷ lệ trục xuất và kiểm soát nhập cư bất hợp pháp, mô hình “trung tâm hồi hương” vẫn đang là một trong những chủ đề gây tranh cãi hàng đầu trong chính sách di cư của EU, khi nhiều ý kiến lo ngại các quyền cơ bản của người di cư khó được bảo đảm đầy đủ.