AI - “bộ khuếch đại” sức mạnh trong xung đột Trung Đông

Mê cung tin giả trên không gian mạng

Theo kết quả rà soát của tờ New York Times thông qua các biện pháp phân tích dấu vết kỹ thuật và đối chiếu chéo, chỉ trong vòng 2 tuần đầu của cuộc xung đột Trung Đông, đã có hơn 110 hình ảnh và video do AI tạo ra. Công nghệ deepfake và kỹ xảo đồ họa máy tính đang biến không gian mạng thành mê cung, khiến các nhà kiểm chứng vô cùng bận rộn với việc xác thực những hình ảnh và video về tình hình thực địa. Ông Marc Owen Jones, Phó Giáo sư phân tích truyền thông tại Đại học Northwestern (Qatar), nhận định: “Có lẽ chúng ta đang chứng kiến lượng nội dung liên quan đến AI nhiều hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử. Việc cuộc chiến có nhiều bên can dự đã tạo điều kiện lý tưởng cho sự bùng nổ của tin giả”.

Các nội dung giả mạo bao trùm hầu hết khía cạnh của cuộc giao tranh, được dàn dựng công phu từ cảnh dân thường hoảng loạn, binh sĩ phản đối chiến tranh, cho đến hình ảnh các cơ sở quân sự, thiết bị chiến tranh bị phá hủy… Hàng loạt ấn phẩm giả mạo đã thu hút nhiều triệu lượt xem trên các nền tảng lớn như X (trước đây là Twitter), TikTok, Facebook và len lỏi vào cả công cụ nhắn tin cá nhân.

Việc sử dụng AI để tạo ra tin giả được cả hai phía đối đầu tích cực sử dụng. Một ví dụ là truyền hình Israel phát sóng đoạn video được cho là ghi lại cảnh máy bay ném bom tàng hình B-2 của Mỹ hoạt động trên bầu trời Iran. Hình ảnh trông rất thuyết phục, nhưng chỉ vài giờ sau, cộng đồng mạng phát hiện đó thực chất là cảnh trong trò chơi mô phỏng bay chiến đấu DCS World, từng xuất hiện trên mạng từ nhiều năm trước.

Vụ giả mạo tin liên quan tới máy bay B-2 không phải trường hợp duy nhất. Trong cùng làn sóng thông tin, một hình ảnh gây sốc lan truyền trên mạng, được cho là thi thể Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei nằm dưới đống đổ nát. Bức ảnh nhanh chóng lan rộng trước khi các tổ chức kiểm chứng xác nhận rằng nó được tạo bằng AI và không có bất kỳ hình ảnh chính thức nào về thi thể của ông được công bố.

Những người ủng hộ Iran trong cuộc xung đột cũng không chịu thua trong cuộc đua tạo tin giả với đối thủ. Gần đây, một bức ảnh vệ tinh về trạm radar của Mỹ tại Qatar bị phá hủy đã được phát hiện là ảnh giả. Nó được tạo ra từ những bức hình cũ trên Google Earth. Chi tiết về những chiếc ô tô trong bức hình đều ở vị trí giống hệt với một bức ảnh từ hai năm trước đó. Nhiều video trên mạng xã hội X mô tả cảnh binh sĩ Mỹ bị Iran bắt giữ, các thành phố của Israel bị tàn phá hay các Đại sứ quán Mỹ bốc cháy cũng được xác định là tin giả.

Không chỉ tạo thông tin giả, AI còn tạo ra sự xác thực giả. Hãng tin Reuters đã đăng tải một bức ảnh chụp nghĩa trang tại thành phố Minab (Iran), được cho là nơi chôn cất hàng chục trẻ em gái thiệt mạng do trúng tên lửa. Hình ảnh này gây xúc động và được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội như một biểu tượng đau buồn của hệ quả xung đột. Tuy nhiên, nhiều người lại đặt câu hỏi về độ chân thực của tấm hình và họ thử kiểm chứng bằng các công cụ AI phổ biến. Kết quả nhận được cho thấy sự mâu thuẫn rõ ràng. Có chatbot AI cho rằng đây là ảnh từ trận động đất tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2023. Một hệ thống khác lại khẳng định ảnh liên quan đến dải Gaza hoặc thậm chí là tại Indonesia thời đại dịch Covid-19.

Vũ khí thông tin trong xung đột

Làn sóng hình ảnh và video do AI tạo ra trong cuộc xung đột Trung Đông lần này lớn hơn nhiều so với những gì từng xuất hiện trong các cuộc xung đột trước đây. Theo các chuyên gia, trong cuộc đối đầu giữa Mỹ và Israel với Iran, sức mạnh quân sự chỉ là một phần của bức tranh. AI không còn đơn thuần là công cụ mà trở thành “bộ khuếch đại sức mạnh” trong cuộc chiến giành sự chú ý, tính chính danh và niềm tin của công chúng.

Nội dung do AI tạo ra không đơn thuần là sản phẩm câu tương tác, mà được sử dụng như vũ khí thông tin chiến lược, tạo tác động đến tâm lý công chúng. Trong môi trường truyền thông thời chiến với tốc độ lan truyền chóng mặt, những hình ảnh tạo dựng có thể đi từ mạng xã hội vào các bản tin chính thống trước khi được kiểm chứng đầy đủ, qua đó định hình nhận thức của công chúng gần như nhanh như cách các tên lửa định hình diễn biến trên chiến trường. Hệ quả thực sự không còn chỉ là thông tin sai lệch, nó trở thành công cụ chiến thuật trong xung đột.

Dữ liệu từ công ty phân tích mạng xã hội Cyabra chỉ ra nhiều video AI về cuộc chiến mang quan điểm ủng hộ Iran, với mục đích phóng đại sức mạnh và mức độ sát thương của lực lượng quân sự nước này. Còn theo ông Marc Owen Jones, Phó giáo sư phân tích truyền thông tại Đại học Northwestern (Qatar), chiến lược truyền thông hiện nay đang cố tình tạo ra cảm giác cuộc chiến đang tàn phá nặng nề và gây ra tổn thất khổng lồ cho Mỹ và đồng minh, vượt xa thực tế chiến trường.

Điển hình là một video giả mạo được lan truyền rộng rãi mô phỏng góc nhìn từ ban công tại Tel Aviv (Israel). Đoạn phim cho thấy đường chân trời của thành phố bị tên lửa dội liên tiếp, với hình ảnh lá cờ Israel bay ở ngay góc cận cảnh. Video giả đã đánh lừa được hàng triệu người xem và nhiều tài khoản có sức ảnh hưởng. Tuy nhiên, các chuyên gia phân tích chỉ ra việc nhồi nhét biểu tượng như Quốc kỳ ở tiền cảnh là dấu hiệu đặc trưng của AI khi nhận lệnh tạo lập cảnh tấn công. Trong khi đó, các đoạn video chiến sự thực tế thường kém kịch tính hơn, những vụ nổ hay tên lửa thường chỉ xuất hiện dưới dạng cột khói hoặc chớp sáng mờ ở phía xa.

Hay như vụ tin giả về chiến tích quân sự của hải quân Iran tấn công thành công tàu sân bay của Mỹ. Một làn sóng video giả mạo cảnh con tàu bốc cháy đã tràn ngập mạng xã hội. Mặc dù giới chức Mỹ sau đó đã lên tiếng bác bỏ và khẳng định con tàu không hề hấn gì, những hình ảnh giả mạo đã kịp hoàn thành nhiệm vụ kích thích tinh thần và tuyên truyền sự suy yếu của đối thủ.

Nhìn nhận về sự thay đổi của môi trường tác chiến thông tin trong xung đột Trung Đông hiện nay, bà Valerie Wirtschafter, nghiên cứu viên chuyên về chính sách đối ngoại và AI tại Viện Brookings (Mỹ) kết luận: “Mạng xã hội và AI đã chính thức trở thành một công cụ của chiến tranh”. Còn Trung tướng Laura Potter, cựu Giám đốc tham mưu lục quân Mỹ, cho rằng một trong những vũ khí nguy hiểm nhất mà Mỹ hiện phải đối mặt là thông tin sai lệch trực tiếp hoặc thông tin sai lệch một cách tinh vi. Việc này tạo ra một cuộc chiến về nhận thức với bất cứ ai đang cầm trên tay thiết bị kết nối, sử dụng mạng xã hội hoặc những người tiếp cận các phương tiện truyền thông không chính thống.

Trước sự “xâm lăng” của AI, các công ty quản lý mạng xã hội tỏ ra lúng túng và thiếu biện pháp “đánh chặn” hiệu quả. Dù nhiều công cụ AI thế hệ mới được phát hành trong năm qua, các nền tảng vẫn chưa có giải pháp kỹ thuật triệt để. Ví dụ, dấu chìm nhằm phân biệt nội dung AI dễ dàng bị người dùng che khuất hoặc dùng phần mềm xóa bỏ trước khi đăng lên internet.

Về mặt chính sách, nền tảng X mới đây ban hành quy định tạm ngừng chia sẻ doanh thu trong 90 ngày đối với các tài khoản đăng tải nội dung AI liên quan đến “xung đột vũ trang” mà không dán nhãn cảnh báo rõ ràng. Tuy nhiên, biện pháp đánh vào kinh tế không phát huy tác dụng. Theo hệ thống quét của Cyabra, các tài khoản tuyên truyền được hậu thuẫn hoàn toàn không quan tâm đến việc kiếm tiền từ nền tảng; mục tiêu duy nhất của họ là tốc độ lan truyền và thao túng nhận thức đám đông.

Trong kỷ nguyên số, đặc biệt là khi sự hỗn loạn của chiến tranh càng đẩy rủi ro lên cao, tư duy phản biện trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Thận trọng, kiểm định kỹ thông tin là kỹ năng cần thiết mà mỗi người phải biết trang bị cho mình.