75 năm ký ức đau thương tại hố chôn tập thể Mả Chìa

Những ký ức đau thương không thể quên

Theo hồ sơ được cơ quan chức năng rà soát, năm 1951, khu vực Mả Chìa (xã Vĩnh Bảo, TP Hải Phòng) là nơi thực dân Pháp sát hại và chôn tập thể 8 chiến sĩ cách mạng, du kích, cán bộ. Ngoài những trường hợp đã xác định được danh tính, nơi đây còn được cho là chôn cất hàng trăm người dân địa phương và các xã lân cận bị thực dân Pháp sát hại.

Nhân chứng lịch sử Phạm Thị Dung, nguyên giáo viên lịch sử (SN 1944, trú tại thôn Mai Sơn, xã Vĩnh Bảo), cho biết qua tìm hiểu thông tin từ các bậc lão thành cách mạng tại địa phương, bà được kể lại:

“Bốt Mai Sơn (gần khu vực Mả Chìa), thời kỳ kháng chiến chống Pháp từ năm 1949 đến năm 1950, nơi đây được coi là ‘Cối xay thịt’. Thực dân Pháp đã giết hại rất nhiều cán bộ cách mạng, du kích, Nhân dân và cả bọn tay sai phản động. Những người chết đều bị chôn tập thể tại khu vực Mả Chìa. Khi đó, khu vực này có diện tích khoảng gần 5.000 m²”.

Mỗi lần nhắc đến những người đã hy sinh tại Mả Chìa, ông Vũ Tiến Thuật (SN 1954, thôn Hu Trì, xã Vĩnh Bảo, TP Hải Phòng) không giấu được xúc động.

Theo ký ức của ông và những câu chuyện được người thân, người dân địa phương truyền lại, Mả Chìa từng gắn với bốt Mai Sơn do thực dân Pháp lập ra. Đây là nơi nhiều cán bộ, du kích và người dân bị thực dân Pháp bắt trong các cuộc càn quét những năm 1950 - 1951.

Ông Thuật cho biết, trong số những người hy sinh có liệt sĩ Đỗ Ngọc Bích, cán bộ Huyện ủy từng được gia đình ông nuôi giấu. Bà nội ông là người trực tiếp chăm sóc ông Bích và sau này được Nhà nước công nhận là người có công.

Theo lời kể của ông Thuật, năm 1951, quân Pháp vây bắt 3 người, trong đó có ông Bích, ông Hữu (bác cả ông Thuật) và một người khác ông không nhớ tên. Những người này sau đó bị đưa về khu vực Mả Chìa.

“Các cụ lúc đó xác định là sẽ hy sinh nên chuẩn bị rút lựu đạn, hô vang tên Bác Hồ và khẩu hiệu của Đảng, quyết tử chiến đấu với quân thù. Nhưng lựu đạn không nổ”, ông Thuật kể.

Ông Thuật cho biết trước khi hy sinh, những người này bị tra tấn. Nhắc lại câu chuyện, ông không giấu được xúc động.

Theo lời ông Thuật, có những người dân khi ấy mới khoảng 15 tuổi đã chứng kiến cảnh các chiến sĩ bị đưa lên Mả Chìa. Những người bị bắt sau đó bị tra tấn, sát hại rồi chôn tại những hố đất không sâu.

Chính những ký ức đau thương này khiến người dân từng có tâm lý không muốn khai quật, tìm kiếm hài cốt tại Mả Chìa. Trước đây, người dân từng kiến nghị không đào xới khu vực này vì những người đã nằm xuống từng phải chịu sự tra tấn dã man. Họ mong các liệt sĩ được yên nghỉ.

“Nhưng khi thấy sự quan tâm và quyết tâm của Đảng, Nhà nước và quân đội đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, người dân đã thay đổi và nhất trí ủng hộ”, ông Thuật nói.

Những ký ức được truyền lại cùng hồ sơ lưu trữ, lời khai của nhân chứng và thân nhân liệt sĩ trở thành căn cứ để cơ quan chức năng xác định 8 liệt sĩ được chôn cất tại Mả Chìa.

Danh tính 8 liệt sĩ gồm: Nguyễn Văn Cảm, Hà Văn Rặc, Đỗ Ngọc Bích, Đỗ Văn Choát, Nguyễn Văn Gắng, Vũ Văn Hữu, Phạm Văn Choát và Vũ Văn Tuân.

12 năm vận động xây lầu bia thờ liệt sĩ

Trong số những gia đình nhiều năm chờ đợi người thân trở về có gia đình ông Vũ Tiến Thuật. Ông Thuật là thân nhân liệt sĩ Vũ Văn Hữu, hy sinh năm 1951.

Theo ông Thuật, năm 1951, gia đình ông mất 6 người. Hai người bác của ông cùng hy sinh trong năm đó. Bà nội ông cũng qua đời trong cùng năm sau khi chồng, con, cháu và anh chị em trong gia đình bị sát hại.

Khi còn trẻ, ông Thuật nhiều lần cùng cha đi tìm hài cốt liệt sĩ Vũ Văn Hữu nhưng không có kết quả. Sau khi cha qua đời, ông tiếp tục thực hiện di nguyện của cha.

“Chúng tôi tìm bằng nhiều cách, thậm chí có lúc bằng cả biện pháp tâm linh. Thời gian đã quá xa, chỉ mong tìm được vị trí để thờ giỗ cho các cụ”, ông Thuật kể.

Không chỉ mong tìm lại nơi người thân đã nằm xuống, ông Thuật còn dành nhiều năm tìm hiểu lịch sử khu vực Mả Chìa và vận động xây dựng nơi tưởng niệm những người đã hy sinh.

Theo ông Thuật, gia đình đã dành khoảng 12 năm sưu tầm tư liệu, tìm gặp nhân chứng, thân nhân các liệt sĩ và hoàn thiện các thủ tục pháp lý liên quan.

Sau khi được chính quyền địa phương đồng ý, gia đình vận động nguồn lực xã hội hóa xây dựng lầu bia tưởng niệm các liệt sĩ và nạn nhân bị sát hại, đồng thời tôn tạo khu vực Mả Chìa sạch sẽ, khang trang để thân nhân người đã khuất thường xuyên đến viếng, hương khói.

Ông Phạm Văn Đức, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Bảo, cho biết việc tìm kiếm, quy tập hài cốt tại khu vực Mả Chìa được triển khai qua 2 giai đoạn. Giai đoạn 1 tập trung tìm kiếm, khai quật và quy tập hài cốt.

Quá trình thực hiện được các lực lượng chức năng tiến hành nghiêm túc, thận trọng. Kết quả khai quật cho thấy có 22 mộ, trong đó 18 mộ có hài cốt đủ điều kiện lấy mẫu. Công tác lấy mẫu hoàn thành trước thời hạn. Các lực lượng chức năng rà soát kỹ từng khu vực, từng mét đất nhằm hạn chế bỏ sót hài cốt các liệt sĩ.

Quá trình triển khai cũng cho thấy sự phối hợp, đồng hành giữa lực lượng chức năng và người dân địa phương. Nhân dân, thân nhân các gia đình liệt sĩ hỗ trợ lực lượng chức năng trong quá trình tìm kiếm, đồng thời bày tỏ sự cảm ơn đối với Đảng, Nhà nước, Quân khu, lãnh đạo TP Hải Phòng và Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố đã quan tâm, hỗ trợ các gia đình tìm kiếm, quy tập người thân.

Giai đoạn 2, lãnh đạo TP Hải Phòng đồng ý chủ trương xây dựng khu tưởng niệm tại khu vực Mả Chìa, dành để tưởng niệm các liệt sĩ và đồng bào tử nạn trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Ngày 26/9, Hải Phòng bắt đầu triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt tại Mả Chìa. Sau những ngày đầu khai quật, kết quả tìm kiếm cho thấy quy mô khu vực chôn cất lớn hơn thông tin được biết trước đó về 8 liệt sĩ.

Đến cuối ngày 2/10, sau gần một tuần khai quật, lực lượng chức năng đã tìm thấy 46 bộ hài cốt của liệt sĩ và đồng bào tử nạn tại Mả Chìa.

Với những nhân chứng từng trải qua chiến tranh, Mả Chìa là một phần ký ức đau thương. Với các gia đình đã hơn 75 năm chờ đợi, đây là hành trình tìm lại người thân. Mỗi hài cốt được tìm thấy cũng góp phần làm rõ thêm câu chuyện về những người đã hy sinh trong chiến tranh và trả lại tên tuổi, thân phận cho những người đã nằm xuống.