Mỹ bất ngờ hứng cú sốc từ nhiều nước đồng minh

Trong bối cảnh Nhà Trắng dưới thời Tổng thống Donald Trump ngày càng thể hiện sự khó đoán và đặt lợi ích thương mại lên hàng đầu, nhiều đồng minh lâu năm của Mỹ đang âm thầm đánh giá lại mối quan hệ với Trung Quốc. 

Dù vẫn lo ngại về sức mạnh quân sự, mô hình kinh tế nhà nước và rủi ro bị Mỹ trả đũa, các quốc gia từ Canada, Anh, châu Âu cho đến Hàn Quốc đang tìm cách mở rộng quan hệ với Bắc Kinh để giảm bớt sự phụ thuộc vào Washington.

Mới đây, ông Trump đe dọa áp thuế 100% lên hàng hóa Canada nếu Ottawa “ký thỏa thuận” với Trung Quốc. Động thái này được đưa ra chỉ vài ngày sau khi Thủ tướng Canada Mark Carney tuyên bố cắt giảm mạnh thuế nhập khẩu với xe điện sản xuất tại Trung Quốc và công bố một “quan hệ đối tác chiến lược mới” với Bắc Kinh. 

Ông Carney phủ nhận việc theo đuổi một FTA toàn diện, song lời đe dọa từ ông Trump đã nhấn mạnh tình thế khó xử của các cường quốc tầm trung khi phải lựa chọn giữa những lựa chọn không mấy dễ chịu.

Không chỉ Canada, Thủ tướng Anh Keir Starmer sẽ tới Bắc Kinh trong tuần này để gặp Chủ tịch Tập Cận Bình, chuyến thăm đầu tiên của một thủ tướng Anh tới Trung Quốc sau 8 năm. Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung gần đây cũng kêu gọi “phục hồi hoàn toàn quan hệ” với Trung Quốc.

Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) vẫn tỏ ra thận trọng. EU đã phát tín hiệu sẵn sàng thay thế thuế chống phá giá bằng cơ chế sàn giá đối với xe điện Trung Quốc, nhưng chưa có bước đột phá trong các lĩnh vực khác. 

Đức và Phần Lan, hai nền kinh tế xuất khẩu lớn, cũng đang tiếp cận Trung Quốc bằng những chuyến công du cấp cao. Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo có cuộc gặp với ông Tập tại Bắc Kinh ngày 27/1, còn Thủ tướng Đức Friedrich Merz được dự kiến sẽ tới Trung Quốc trong tháng tới.

Khác với thời kỳ hợp tác sâu sắc trước năm 2012 - khi cả Trung Quốc và phương Tây đều lạc quan về thương mại và đầu tư, các mối quan hệ hiện tại mang nhiều tính toán chiến lược hơn. Các nước không mong chờ một sự “hòa giải toàn diện” với Bắc Kinh, nhưng cũng không muốn để quan hệ xấu đi đến mức mất kiểm soát.

Không phải Trung Quốc hấp dẫn hơn, mà là trở nên cần thiết hơn, theo ông Mikko Huotari, Giám đốc Viện nghiên cứu Trung Quốc Mercator (Đức). Việc Mỹ hành xử khó đoán khiến các quốc gia cảm thấy họ phải chủ động hơn trong việc duy trì kênh đối thoại và lợi ích với Trung Quốc.

Điều này trái ngược với giai đoạn đầu nhiệm kỳ của ông Trump, khi Washington thúc ép các đồng minh “đóng băng” quan hệ với Bắc Kinh. Tuy nhiên, chính những chính sách đối đầu, đơn phương và thiếu phối hợp từ phía Mỹ đã tạo ra khoảng trống chiến lược mà Trung Quốc đang tìm cách lấp đầy.

Việc xích lại gần Trung Quốc không đồng nghĩa với việc các nước đồng minh phớt lờ các rủi ro. Bắc Kinh vẫn bị chỉ trích vì hậu thuẫn cho Nga trong xung đột với Ukraine và từng sử dụng thương mại như công cụ chính trị - điển hình là lệnh hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào năm ngoái.

Tại châu Âu, niềm tin vào Bắc Kinh tiếp tục bị xói mòn sau tranh chấp quyền kiểm soát hãng sản xuất chip Hà Lan Nexperia. EU cũng đang mở hàng chục cuộc điều tra chống bán phá giá với hàng hóa Trung Quốc. 

Dẫu vậy, các động thái như khuyến khích áp dụng mức giá sàn thay vì thuế, được xem là “cử chỉ mềm mỏng”, cho thấy sự nhượng bộ nhất định.

Trên thực tế, ảnh hưởng kinh tế của Mỹ với các đồng minh vẫn rất lớn. EU đã xuất khẩu khoảng 630 tỷ USD hàng hóa sang Mỹ trong năm 2024, tương đương 1/5 tổng xuất khẩu. Trong khi đó, kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc chỉ ở mức 250 tỷ USD. Vì vậy, không nước nào có thể thay thế hoàn toàn Mỹ bằng Trung Quốc.

Trước rủi ro bị “kẹt giữa hai siêu cường”, các nước phương Tây đang đẩy mạnh chiến lược đa phương hóa thương mại. Chỉ trong tháng này, EU đã ký hiệp định thương mại với 4 nước Nam Mỹ trong khối Mercosur và một FTA lớn nhất lịch sử về dân số với Ấn Độ. Anh và Canada cũng tích cực tìm kiếm đối tác thương mại mới ngoài Mỹ và Trung Quốc.

Mối lo hiện nay là, mối quan hệ cá nhân giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình có thể khiến chiến lược thương mại Mỹ - Trung trở nên không thể dự đoán, đặc biệt nếu hai nước đạt được thỏa thuận song phương trong hội nghị thượng đỉnh dự kiến diễn ra vào tháng 4 tới. Một thỏa thuận như vậy có thể đi ngược lại lợi ích của các đồng minh Mỹ hoặc làm xói mòn những cam kết đã có.

Theo WSJ