Dự án Lưới điện ASEAN: Cơ hội liên kết xanh

Tuy nhiên, để biến mục tiêu thành hiện thực, APG phải vượt qua thách thức về tài chính, kỹ thuật, quy chế và địa chính trị.

Một trong những bước đi mới đáng chú ý là việc ký kết và triển khai dự án kết nối lưới điện giữa Việt Nam và Bán đảo Malaysia, một sáng kiến do Tập đoàn Dầu khí Petronas và Tập đoàn Điện lực quốc gia Malaysia (TNB) khởi xướng. Đây được xem là một phần quan trọng trong nỗ lực hiện thực hóa Lưới điện ASEAN (APG) - chương trình nghị sự nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo của khu vực. Dự án kết nối giữa Việt Nam, Malaysia và Singapore (VMS) được kỳ vọng sẽ có công suất lên tới 2.000MW.

Tầm nhìn về một Lưới điện ASEAN thống nhất, một trong những trụ cột của Kế hoạch Hành động hợp tác năng lượng ASEAN (APAEC), bắt đầu từ những năm 1990, nhưng hiện nay mới thực sự bước vào giai đoạn thực thi mạnh mẽ nhờ sự đồng thuận chính trị và yêu cầu chuyển đổi xanh. Văn kiện ASEAN (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á) và các báo cáo gần đây cho thấy, APG đã xúc tiến nhiều dự án nối lưới ưu tiên và một loạt nghiên cứu khả thi (AIMS III) nhằm mở đường cho thị trường điện đa phương trong khu vực.

Chia sẻ năng lượng giữa các nước ASEAN có ý nghĩa lớn. Dĩ nhiên, nỗ lực tạo dựng mạng lưới điện chia sẻ là bài toán 2 chiều. Về lợi ích, trước hết là an ninh năng lượng và đa dạng nguồn cung. Nhiều quốc gia ASEAN hiện phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu hoặc nguồn cung nội địa không ổn định về mùa vụ (ví dụ thủy điện gặp rủi ro vào mùa khô), nên một mạng lưới liên kết cho phép quốc gia thiếu nguồn chuyển sang nhập khẩu điện sạch từ nơi có dư thừa như kế hoạch hợp đồng nhập khẩu giữa Lào, Việt Nam, Thái Lan và Campuchia đã và đang thể hiện.

Thứ hai là tiết kiệm chi phí và tối ưu hóa nguồn lực khu vực. Khi có cơ chế trao đổi, những nguồn tái tạo rẻ ở một nơi (ví dụ Lào, Myanmar hay Tây Indonesia) có thể được bán cho nơi có nhu cầu cao, giúp giảm tổng chi phí hệ thống so với việc mỗi nước phát triển đầy đủ công suất dự phòng riêng lẻ.

Thứ ba là huy động đầu tư và công nghệ. Tới nay, dự án đã có sự cam kết tài trợ của các tổ chức đa phương và các ngân hàng, qua đó đưa các dự án kết nối trở thành dự án có khả năng vay vốn, đồng thời thúc đẩy số hóa và vận hành thông minh trên mạng lưới. Cuối năm 2025, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) và Ngân hàng Thế giới (WB) cam kết nguồn lực lớn cho sáng kiến APG. Trong đó, riêng ADB sẵn sàng huy động 10 tỷ USD cho APG trong thập kỷ tới.

Tuy nhiên, nỗ lực hiện thực hóa APG có không ít thách thức. Theo Eco-Business, về kỹ thuật và hạ tầng, việc kéo dài đường dây truyền tải xuyên biên giới yêu cầu tiêu chuẩn kỹ thuật tương thích, nâng cấp lưới nội bộ để chịu được dòng trao đổi lớn và các giải pháp cân bằng cung cầu khi nguồn tái tạo biến thiên. Nhiều dự án ở giai đoạn tiền đầu tư đang vấp phải khó khăn về chi phí truyền tải, lựa chọn hành lang tuyến, tác động môi trường và vấn đề đền bù đất đai...

Về chính sách và thị trường, ASEAN sẽ đối mặt thách thức trong chuẩn hóa khung pháp lý cho thương mại điện đa phương, các cơ chế thanh toán xuyên biên giới, bảo hiểm rủi ro chính trị và khung giá để khuyến khích đầu tư tư nhân. Hiện tại, phần lớn trao đổi vẫn diễn ra theo các hợp đồng song phương, chưa có thị trường điện khu vực thật sự vận hành với hoạt động thanh khoản và minh bạch.

Về tài chính, phần lớn nguồn vốn cần huy động từ tư nhân và các ngân hàng thương mại. Đồng nghĩa là các dự án phải chứng minh lợi tức ổn định. Điều này đòi hỏi thiết kế hợp đồng thông minh, bảo đảm tín dụng và mô hình phân chia rủi ro phù hợp với từng thành viên ASEAN.

Môi trường địa chính trị và an ninh năng lượng cũng là yếu tố không thể xem nhẹ. Khi điện trở thành hàng hóa chiến lược xuyên biên giới, các quốc gia có thể sử dụng công cụ cung cấp - giảm cung điện như lợi thế chính trị, đặt ra yêu cầu xây dựng các cơ chế ngoại giao, thương mại và pháp lý để giảm rủi ro chính trị và bảo đảm tính liên tục đối với dịch vụ.

Trong tương lai gần, APG là tiền đề cho bức tranh năng lượng sạch và liên kết của ASEAN. Về dài hạn, APG thành công sẽ trở thành biểu tượng hợp tác khu vực ASEAN, mang tới lợi ích thiết thực cho người dân các nước thành viên.