An sinh xã hội trước “cơn lốc” chi phí y tế hiện đại

Để giải quyết bài toán tài chính y tế, Bộ Y tế khẳng định sẽ dùng bằng chứng khoa học đánh giá công nghệ y tế (HTA) làm căn cứ chi trả BHYT. Đáng chú ý, 84 loại thuốc mới, bao gồm nhiều thuốc điều trị ung thư đắt đỏ, sẽ chính thức được BHYT chi trả từ quý II/2026, mở ra cơ hội sống cho hàng nghìn bệnh nhân và tối ưu hóa hiệu quả quỹ BHYT.

Hóa giải bài toán chi phí và chất lượng điều trị

Tại Hội nghị đánh giá công nghệ y tế (HTA) năm 2026 diễn ra từ ngày 6-5 đến ngày 8-5, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà đã thẳng thắn nhìn nhận một thách thức mang tính toàn cầu, đó là sự gia tăng phi mã của chi phí y tế. Dù Việt Nam đã đạt tỷ lệ bao phủ BHYT trên 95%, nhưng chúng ta cũng đang phải đối mặt với một thách thức mang tính toàn cầu đó là chi phí y tế nói chung và chi phí cho các loại thuốc, vật tư, công nghệ y tế mới đang gia tăng.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Trần Minh

Thực tiễn này đặt ra cho các nhà quản lý một bài toán, đó làm thế nào để người dân được tiếp cận với các dịch vụ y tế, các công nghệ điều trị, đặc biệt là các công nghệ tiên tiến, hiệu quả nhưng vẫn phải đảm bảo sự công bằng và khả năng chi trả bền vững của Quỹ BHYT, bảo vệ quyền lợi an sinh lâu dài cho nhân dân.

Để giải quyết vấn đề này, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho rằng, HTA được xem là một công cụ thiết yếu và hiệu quả đã được nhiều quốc gia áp dụng. Đánh giá công nghệ y tế cung cấp các bằng chứng khách quan về chi phí, hiệu quả, đồng thời dự báo tác động ngân sách của các công nghệ y tế, qua đó giúp cơ quan quản lý có cơ sở khoa học, minh bạch trong việc ưu tiên nguồn lực, lựa chọn thuốc, vật tư và công nghệ y tế thực sự có giá trị để đưa vào danh mục chi trả BHYT.

Việc ứng dụng HTA một cách bài bản không chỉ giúp sử dụng hiệu quả Quỹ BHYT mà còn góp phần quan trọng trong việc giảm chi phí tiền túi cho người dân. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là các bằng chứng khoa học phải bảo đảm chất lượng, độ tin cậy và tính phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Một trong những thay đổi mang tính bước ngoặt được Vụ trưởng Vụ BHYT (Bộ Y tế) Trần Thị Trang nhấn mạnh chính, đó là tư duy trong đấu thầu thuốc. Trước đây, yếu tố giá luôn giữ vai trò chi phối nhằm mục đích mua được số lượng lớn với chi phí thấp nhất. Tuy nhiên, thực tế điều trị cho thấy, giá rẻ chưa chắc đã đi đôi với tiết kiệm nếu hiệu quả điều trị thấp, khiến thời gian nằm viện kéo dài hoặc tỷ lệ tái phát cao.

Theo Vụ trưởng Vụ BHYT, hiện nay, giá không còn là yếu tố duy nhất và quyết định. Chính công cụ HTA cho thấy chất lượng điều trị đi cùng với giá tương xứng mới là tiêu dùng hiệu quả. Đơn cử, nếu một loại thuốc mới có chi phí tăng gấp đôi nhưng giúp tăng hiệu quả điều trị đáng kể hoặc giảm biến chứng nặng, HTA sẽ cung cấp dữ liệu so sánh cụ thể để cơ quan quản lý đưa ra quyết định lựa chọn chính xác, bảo vệ quyền lợi người bệnh thay vì chỉ nhìn vào con số trên hóa đơn.

"Phao cứu sinh" cho bệnh nhân hiểm nghèo

Việc ứng dụng HTA giúp minh bạch hóa quy trình đàm phán giá và xây dựng danh mục chi trả. Đây là bước đệm quan trọng để Việt Nam chuyển dịch từ cơ chế đấu thầu truyền thống sang các hình thức mua sắm hiện đại hơn, dựa trên bằng chứng về giá trị thực tế mà công nghệ y tế mang lại cho cộng đồng. Thành quả rõ rệt nhất của việc ứng dụng HTA và nỗ lực cập nhật chính sách chính là dự thảo danh mục thuốc BHYT mới dự kiến ban hành trong quý II-2026.

Bác sĩ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới trung ương khám cho bệnh nhân. Ảnh: BVCC

Sau gần 8 năm kể từ đợt cập nhật tổng thể vào năm 2018, Bộ Y tế bổ sung mới 84 loại thuốc, trong đó nhóm thuốc điều trị ung thư chiếm tỷ trọng lớn nhất với 30 loại (khoảng 35,7%). Đáng chú ý, các thuốc bổ sung chủ yếu là thuốc phát minh mới, thuốc điều trị đích, kháng thể đơn dòng và thuốc miễn dịch. Đây vốn là những loại thuốc có chi phí cực kỳ đắt đỏ do quy trình nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng phức tạp. Việc đưa các "vũ khí" hiện đại này vào danh mục chi trả BHYT không chỉ giúp các bác sĩ có thêm lựa chọn phác đồ tiên tiến mà còn là chiếc phao cứu sinh cho những gia đình có người bệnh ung thư – nhóm đối tượng vốn dễ rơi vào bẫy nghèo đói do chi phí điều trị kéo dài.

Hiện nay, Bộ Y tế cũng đang đồng bộ nhiều giải pháp để giảm chi phí tiền túi cho người dân. Một điểm mới đáng chú ý là việc sửa đổi Thông tư 31/2018/TT-BYT nhằm đơn giản hóa thủ tục hỗ trợ thuốc miễn phí từ các doanh nghiệp dược. Thay vì phải chờ phê duyệt rườm rà, các cơ sở khám chữa bệnh sẽ được chủ động triển khai dựa trên hướng dẫn chung. Đặc biệt, phạm vi hỗ trợ không chỉ giới hạn ở thuốc biệt dược gốc mà mở rộng sang cả thuốc generic, tạo sự công bằng trong tiếp cận.

Bên cạnh đó, việc đảm bảo quyền lợi tiếp cận y tế chuyên sâu cho người bệnh hiểm nghèo cũng là ưu tiên hàng đầu. Bộ Y tế hiện đang đánh giá việc triển khai Thông tư 01/2025/TT-BYT, quy định danh mục 62 bệnh hiểm nghèo, bệnh hiếm được "vượt tuyến" – tức là người bệnh có thể đến thẳng các bệnh viện cấp chuyên sâu mà vẫn được hưởng 100% quyền lợi BHYT. Thực tế sau hơn một năm triển khai, chính sách này đã giúp hàng nghìn bệnh nhân ung thư và bệnh hiếm tiếp cận ngay các phác đồ điều trị đỉnh cao mà không cần qua các thủ tục chuyển tuyến rườm rà. Tuy nhiên, mặt trái của nó là gây áp lực quá tải cực lớn lên các bệnh viện tuyến cuối tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.

Để giải quyết mâu thuẫn này, Bộ Y tế đang lấy ý kiến các địa phương để điều chỉnh danh mục một cách linh hoạt. Những căn bệnh mà tuyến dưới đã đủ năng lực điều trị hiệu quả sẽ được cân nhắc đưa ra khỏi danh sách vượt tuyến để giảm tải cho tuyến trên. Ngược lại, các nhóm bệnh phức tạp về máu hay các ca phẫu thuật kỹ thuật cao sẽ tiếp tục được bổ sung để bảo vệ quyền lợi người dân.

Nhìn về dài hạn, để HTA và các chính sách BHYT thực sự phát huy hiệu quả, Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà yêu cầu ngành y tế cần sớm hình thành mô hình tổ chức quản lý và thẩm định chất lượng nghiên cứu HTA cấp quốc gia. Đồng thời, cần phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu và xây dựng hệ thống dữ liệu số hóa đồng bộ.

Việc đổi mới tư duy từ "mua thuốc giá rẻ" sang "mua giá trị điều trị" không chỉ là một bước tiến về mặt khoa học mà còn thể hiện tính nhân văn sâu sắc của chính sách an sinh. Khi các loại thuốc ung thư đắt tiền được "phủ sóng" BHYT và các rào cản hành chính được gỡ bỏ, gánh nặng bệnh tật sẽ không còn là "án tử" tài chính đối với những người yếu thế trong xã hội.

Những năm gần đây, ngành Y tế Việt Nam đối mặt với một thực tế khách quan, đó là chi phí khám chữa bệnh BHYT không ngừng tăng cao. Theo số liệu thống kê, nếu năm 2022 chi tiền thuốc từ Quỹ BHYT là hơn 40 nghìn tỷ đồng, thì đến năm 2024, con số này đã vọt lên hơn 50,7 nghìn tỷ đồng. Dù tỷ trọng chi cho thuốc trong tổng chi khám chữa bệnh có xu hướng giảm nhẹ (từ 33,41% xuống còn 31,22%), nhưng giá trị tuyệt đối vẫn tăng mạnh do nhu cầu điều trị và sự xuất hiện của các loại thuốc mới.